
USCIRF India SIR Controversy: ભારતમાં ચાલી રહેલી મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સમીક્ષા (Special Intensive Revision – SIR) હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બની છે. અમેરિકી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા આયોગ (USCIRF)એ SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન મુસ્લિમ નાગરિકોને નિશાન બનાવવામાં આવતા હોવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. આયોગે દાવો કર્યો છે કે મુસ્લિમોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવી રહ્યાં છે, તેમને વિદેશી ગણાવવામાં આવી રહ્યા છે અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં દેશની બહાર મોકલવાની કાર્યવાહી પણ થઈ રહી છે. આયોગે અમેરિકી સરકારને ભારતને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના ગંભીર ઉલ્લંઘન બદલ ‘ખાસ ચિંતાનો દેશ’ (Country of Particular Concern) જાહેર કરવાની ભલામણ કરી છે.
USCIRFના મતે ભારતમાં ધાર્મિક લઘુમતીઓ વિરુદ્ધ કાર્યવાહી વધી રહી છે અને SIR દરમિયાન મુસ્લિમોને નિશાન બનાવવાની ફરિયાદો આ સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવે છે. આયોગે પોતાના નિવેદનમાં કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહના નિવેદનનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેમાં તેમણે મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવેલા લોકોમાં બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરો હોવાનો દાવો કર્યો હતો.
Cmmr @Gene_Mills: “The Indian government’s expulsion of its own citizens based on their Muslim faith is a shocking escalation of tactics that target religious minorities. The @StateDept should designate India as a CPC for its ongoing, systematic, and egregious FoRB violations.”
— USCIRF (@USCIRF) November 19, 2026
મુસ્લિમ નાગરિકોને નિશાન બનાવવાનો USCIRFનો આરોપ
USCIRFના અધ્યક્ષ આસિફ મહમૂદે આરોપ લગાવ્યો છે કે ભારત સરકાર મુસ્લિમ નાગરિકોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરીને, તેમને વિદેશી ગણાવીને અને કથિત રીતે દેશની બહાર મોકલીને નિશાન બનાવી રહી છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, આ કાર્યવાહી એવા સમયે થઈ રહી છે, જ્યારે ગૃહમંત્રી અમિત શાહ ભારતના મુસ્લિમોને ઘૂસણખોર ગણાવીને તેમને દેશમાંથી બહાર કાઢવાની વાત કરી રહ્યા છે.
આયોગના અન્ય સભ્ય જીન મિલ્સે પણ આ મુદ્દે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે મુસ્લિમ ઓળખના આધારે ભારતના નાગરિકોને દેશની બહાર મોકલવાની કાર્યવાહી ધાર્મિક લઘુમતીઓને નિશાન બનાવવાની વ્યૂહરચનાનું ગંભીર વિસ્તરણ છે. USCIRFએ આ સમગ્ર સ્થિતિને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને નાગરિક અધિકારો માટે ચિંતાજનક ગણાવી છે.
અમિત શાહના નિવેદન અને 13 કરોડ નામોનો વિવાદ
આયોગે 2 નવેમ્બરના રોજ ગૃહમંત્રી અમિત શાહે આપેલા નિવેદનનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. અમિત શાહે દાવો કર્યો હતો કે SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવેલા ત્રણ કરોડ મતદારો બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરો હતા.
બીજી તરફ, વિપક્ષી પક્ષોએ SIRની પ્રક્રિયા સામે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. તેમનો આરોપ છે કે જે રાજ્યોમાં આ પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી છે, ત્યાં આશરે 13 કરોડ મતદારોનાં નામ જાણીજોઈને દૂર કરવામાં આવ્યાં છે. વિપક્ષનું કહેવું છે કે આ પ્રક્રિયામાં વાસ્તવિક ભારતીય નાગરિકોનાં નામ પણ યાદીમાંથી દૂર થઈ શકે છે, જેના કારણે તેમના મતદાનના અધિકાર પર અસર પડી શકે છે.
જોકે, સરકાર અને વિપક્ષના આંકડા તથા આરોપો વચ્ચે મતભેદ છે. આ મુદ્દે ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયા અને નામ દૂર કરવાના આધારો અંગે રાજકીય ચર્ચા સતત વધી રહી છે.
ભારતને ‘ખાસ ચિંતાનો દેશ’ જાહેર કરવાની ભલામણ
USCIRFએ અમેરિકાના વિદેશ મંત્રાલયને ભારતને ‘ખાસ ચિંતાનો દેશ’ જાહેર કરવાની ભલામણ કરી છે. આયોગનું કહેવું છે કે ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનું સતત અને ગંભીર ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે. મુસ્લિમો ઉપરાંત અન્ય ધાર્મિક લઘુમતીઓની સ્થિતિ અંગે પણ આયોગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
USCIRFએ પોતાના 2026ના વાર્ષિક અહેવાલમાં પણ ભારતને આ શ્રેણીમાં મૂકવાની ભલામણ કરી હતી. જોકે, આયોગની ભલામણો બંધનકર્તા નથી. તે એક સ્વતંત્ર અમેરિકી સંસ્થા છે, જે દુનિયાભરમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરીને અમેરિકી સરકારને નીતિગત સૂચનો આપે છે. કોઈ દેશને ‘ખાસ ચિંતાનો દેશ’ જાહેર કરવાનો અંતિમ નિર્ણય અમેરિકાનું વિદેશ મંત્રાલય લે છે.
ભારત અગાઉ પણ USCIRFના અહેવાલોને નકારી ચૂક્યું છે
USCIRFના તાજેતરના આરોપો અંગે ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે હજુ સુધી નવી પ્રતિક્રિયા આપી નથી. જોકે, ભારત સરકાર અગાઉ પણ આયોગના અહેવાલો અને મૂલ્યાંકનોને પક્ષપાતપૂર્ણ તથા રાજકીય પ્રેરિત ગણાવી ચૂકી છે.
14 નવેમ્બરના રોજ અમેરિકામાં ભારતના રાજદૂતે પણ આયોગની ટીકા કરી હતી. તેમણે USCIRFને પોતાના પૂર્વગ્રહો અંગે આત્મચિંતન કરવાની અને બીજા દેશોને ઉપદેશ આપવાનું બંધ કરવાની સલાહ આપી હતી. આ પ્રતિક્રિયા આયોગે જેલમાં બંધ કાર્યકર શરજિલ ઇમામ અંગે સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ શેર કર્યા બાદ આવી હતી.
શરજિલ ઇમામના કેસનો પણ ઉલ્લેખ
USCIRFએ શરજિલ ઇમામને મુસ્લિમ વ્યક્તિ તરીકે ઓળખાવીને કહ્યું હતું કે ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતા માટે અવાજ ઉઠાવવાને કારણે તેમને અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા છે. શરજિલ ઇમામ દિલ્હી રમખાણોના કાવતરાના કેસમાં ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિઓ નિવારણ અધિનિયમ (UAPA) હેઠળ છ વર્ષથી વધુ સમયથી જેલમાં છે. આ કેસની સુનાવણી હજુ શરૂ થઈ નથી.
આયોગની આ ટિપ્પણી બાદ ભારતીય રાજદૂતે તેના પર પક્ષપાતનો આરોપ લગાવ્યો હતો. આ મુદ્દો પણ ભારત અને USCIRF વચ્ચેના મતભેદનું એક કારણ બન્યો છે.
SIRની પ્રક્રિયા અને સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણી
મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સમીક્ષા સૌપ્રથમ 2025માં બિહારમાં શરૂ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 2025ના અંતમાં અને 2026ના પ્રથમ છ મહિનામાં બીજા તબક્કા હેઠળ 12 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આ પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી હતી. હવે ત્રીજા તબક્કામાં 19 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં SIR ચાલી રહી છે.
મે મહિનામાં સુપ્રીમ કોર્ટે SIRની કાયદેસરતાને યથાવત્ રાખી હતી, પરંતુ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ પ્રક્રિયાના આધારે ચૂંટણી પંચ કોઈ વ્યક્તિની ભારતીય નાગરિકતા નક્કી કરી શકતું નથી. મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા કે દૂર કરવાની પ્રક્રિયા અને નાગરિકતા નક્કી કરવાની કાનૂની પ્રક્રિયા અલગ છે.
દરમિયાન, કેટલાક BJP શાસિત રાજ્યોમાં SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થયેલા લોકોને રેશનકાર્ડ આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હોવાના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં પાસપોર્ટના નવીનીકરણ અંગે પણ મુશ્કેલીઓ ઊભી થયાની ફરિયાદો છે.
ચૂંટણી પંચ સામે પ્રદર્શનો, વિવાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પહોંચ્યો
2 ઑક્ટોબરથી દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને SIRમાં કથિત ગેરરીતિઓ સામે પ્રદર્શનો થઈ રહ્યાં છે. પ્રદર્શનકારીઓ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માગ કરી રહ્યા છે. વિપક્ષનો આરોપ છે કે પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાનો અભાવ છે અને વાસ્તવિક મતદારોનાં નામ દૂર કરવામાં આવી રહ્યાં છે.
USCIRFની તાજેતરની ટિપ્પણીથી SIRનો વિવાદ હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ચર્ચામાં આવ્યો છે. જોકે, આયોગના આરોપો અંગે ભારત સરકારની નવી પ્રતિક્રિયા અને ચૂંટણી પંચની સ્પષ્ટતા સામે આવ્યા બાદ જ આ મામલે આગળની સ્થિતિ વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકશે.







