મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયમૂર્તિ જોયમાલ્યા બાગચી અને ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહનાની બેન્ચે દિલ્હીમાં SIR સંબંધિત અરજીની સુનાવણી દરમિયાન આ સ્પષ્ટતા કરી હતી. ચૂંટણી પંચના વકીલે દલીલ કરી હતી કે અદાલતે SIR પ્રક્રિયાના વિવિધ તબક્કાઓની તપાસ કરી છે. તેના જવાબમાં ન્યાયમૂર્તિ બાગચીએ કહ્યું કે બિહારના કેસમાં લેવાયેલા નિર્ણયને દરેક પ્રશ્ન પરનો અંતિમ ચુકાદો માની શકાય નહીં.
તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે બિહારની પ્રક્રિયામાં શરૂઆતથી જ ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’નો ઉપયોગ અલગ શ્રેણી તરીકે થયો નહોતો. પશ્ચિમ બંગાળમાં તેને કામચલાઉ વ્યવસ્થા તરીકે મંજૂરી અપાઈ હતી. અદાલતે આ મુદ્દે કરેલી મૌખિક ટિપ્પણીઓને અંતિમ નિર્ણય તરીકે રજૂ ન કરવા પણ ભાર મૂક્યો હતો.
‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’ એટલે શું
મતદારના રેકોર્ડમાં દેખાતી અસામાન્ય અસંગતતાઓને ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમાં માતા-પિતા અને બાળકની ઉંમર વચ્ચે અસામાન્ય તફાવત, નામમાં ભૂલ અથવા એક વ્યક્તિ સાથે જોડાયેલા બાળકોની અસામાન્ય સંખ્યા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
ચૂંટણી પંચ આવા રેકોર્ડને વધુ તપાસ માટે ચિહ્નિત કરે છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં મોટી સંખ્યામાં મતદારોનાં નામ આ શ્રેણીમાં આવ્યાં હતાં. અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટે આવા મતદારોનાં નામ જાહેર કરવાની સૂચના આપી હતી. જોકે, તાજેતરની સુનાવણીમાં અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ શ્રેણીનો ઉપયોગ કાયદેસર છે કે નહીં તે અંગે હજુ અંતિમ ચુકાદો આવ્યો નથી.
દિલ્હીમાં મતદારોનાં નામ યાદીમાં ફરી સામેલ કરવાનો મુદ્દો
અદાલત RTI કાર્યકર અંજલિ ભારદ્વાજ સહિતના અરજદારોની અરજી પર પણ સુનાવણી કરી રહી હતી. અરજીમાં દિલ્હીની મુસદ્દા મતદાર યાદીમાંથી મોટી સંખ્યામાં નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા સામે વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.
અરજદારોના જણાવ્યા અનુસાર, SIR પહેલાં દિલ્હીના આશરે 32.78 ટકા મતદારો એટલે કે લગભગ 47.56 લાખ લોકોનાં નામ મુસદ્દા યાદીમાંથી બહાર કરાયાં હતાં. તેમાંથી લગભગ 31.59 લાખ લોકોને ‘કાયમી સ્થળાંતરિત’ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા હતા.
આવા મતદારોને નામ ફરી સામેલ કરાવવા માટે ફોર્મ-6 ભરવાનું કહેવામાં આવી રહ્યું હતું. આ ફોર્મ સામાન્ય રીતે પ્રથમ વખત મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવા માટે વપરાય છે. અરજદારોનું કહેવું હતું કે અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારોને આ ફોર્મ ભરવાથી પ્રથમ વખત નોંધણી કરાવતા હોવાની જાહેરાત કરવી પડી શકે છે. ખોટી જાહેરાત કરવા બદલ એક વર્ષ સુધીની સજા અથવા દંડની જોગવાઈ હોવાનો મુદ્દો પણ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
ફોર્મ-8નો ઉપયોગ કરવા અંગે અદાલતના સવાલ
સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી પંચને પૂછ્યું કે અગાઉથી મતદાર યાદીમાં સામેલ લોકો પાસેથી ફરી ફોર્મ-6 શા માટે ભરાવવામાં આવે છે. અદાલતે સૂચવ્યું કે માત્ર ઘર બદલીને અન્ય સ્થળે ગયેલા લોકો માટે ફોર્મ-8 જેવી યોગ્ય પ્રક્રિયા ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ. થોડા સમય માટે રોજગાર કે અન્ય કારણોસર સ્થળાંતર કરનાર વ્યક્તિને સીધા કાયમી સ્થળાંતરિત ગણવી યોગ્ય નથી.
અદાલતે નોંધ્યું કે દિલ્હીમાં તાત્કાલિક ચૂંટણી યોજાવાની ન હોવાથી પ્રક્રિયામાં ઉતાવળ કરવાની જરૂર નથી. મજૂરો, લારીવાળાઓ અને દૈનિક વેતન પર કામ કરતા લોકો સુધી ચૂંટણી પંચે પોતે પહોંચવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ, માત્ર મતદારો પર જ જવાબદારી ન નાખવી જોઈએ.
ચૂંટણી પંચને પારદર્શિતા જાળવવા સૂચના
અદાલતે મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરાયેલા લોકોનાં નામની સૂચિ હિન્દી અને અંગ્રેજી બંને ભાષામાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ કરાવવા જણાવ્યું હતું. સૂચિમાં જવાબ ન આપવાના સંભવિત પરિણામો પણ સ્પષ્ટ કરવા જોઈએ. ચૂંટણી પંચે મોડેથી મળતાં ફોર્મ સ્વીકારવા અંગે વિચારવાની અને જરૂર પડે તો 30 ઑક્ટોબરની સમયમર્યાદા લંબાવવાની શક્યતા દર્શાવી હતી.
આ સુનાવણીમાં મતદાર યાદીની ચકાસણી સાથે પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને મતદારોના અધિકારોનો મુદ્દો પણ મહત્ત્વનો બન્યો છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’ની કાયદેસરતા અંગે અંતિમ નિર્ણય બાકી છે, જ્યારે દિલ્હીમાં યાદીમાંથી બહાર થયેલા મતદારોનાં નામ ફરી સામેલ કરવાની પ્રક્રિયા સરળ અને યોગ્ય બનાવવાના સવાલો પર અદાલતનું ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું છે.
