Delhi SIR Form 6 Controversy: દિલ્હીમાં મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR) દરમિયાન યાદીમાંથી દૂર કરાયેલા લાખો મતદારોનાં નામ ફરીથી સામેલ કરાવવાની પ્રક્રિયા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટમાં મહત્ત્વપૂર્ણ સુનાવણી થવાની છે. ચૂંટણી પંચ (ECI)ની પ્રક્રિયાને પડકારતી અરજી પર અદાલતે 28 ઑક્ટોબરે સુનાવણી નક્કી કરી છે. અરજીમાં આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે અગાઉથી મતદાર તરીકે નોંધાયેલા લોકોને પણ નામ ફરીથી ઉમેરાવવા માટે નવા મતદારોની જેમ ફોર્મ-6 ભરવાનું કહેવામાં આવી રહ્યું છે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત અને ન્યાયાધીશ જોયમાલ્યા બાગચીની ખંડપીઠે સંકેત આપ્યો છે કે મતદારોની મુશ્કેલી દૂર કરવા માટે યોગ્ય આદેશ પસાર કરવા અંગે વિચારણા કરવામાં આવી રહી છે. આ મામલો એવા સમયે સામે આવ્યો છે, જ્યારે દિલ્હી SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ કમી કરવા, ફરીથી નામ સામેલ કરવાની પ્રક્રિયા અને નોટિસ આપવાની પદ્ધતિને લઈને કાનૂની પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
દિલ્હી SIRમાં 47.56 લાખ મતદારોનાં નામ કમી કરાયાં
દિલ્હીમાં SIRની ગણતરી પ્રક્રિયા દરમિયાન કુલ 47,56,722 મતદારોનાં નામ પ્રારંભિક મતદાર યાદીમાંથી કમી કરવામાં આવ્યાં હતાં. આ સંખ્યા પ્રક્રિયા શરૂ થતાં પહેલાં નોંધાયેલા કુલ મતદારોના આશરે 32.78 ટકા જેટલી હતી. આ મતદારોને ASDD શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. તેમાં ગેરહાજર, સ્થળાંતરિત, મૃત્યુ પામેલા અને એકથી વધુ વખત નોંધાયેલા મતદારોનો સમાવેશ થાય છે.
વિવાદ એ છે કે જે લોકો અગાઉથી મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા હતા, તેમનાં નામ ફરીથી સામેલ કરાવવા માટે પ્રથમ વખત નોંધણી કરાવતા લોકો માટેનું ફોર્મ-6 શા માટે ભરાવવું જોઈએ. અરજદારોનું કહેવું છે કે અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારોને નવા મતદારોની જેમ અરજી કરવાની ફરજ પાડવાથી તેમની સામે બિનજરૂરી પ્રક્રિયાત્મક મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે.
ફોર્મ-6 સામે વાંધો શા માટે ઉઠાવવામાં આવ્યો?
ફોર્મ-6નો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે મતદાર યાદીમાં પ્રથમ વખત નામ સામેલ કરાવવા માટે થાય છે. આ ફોર્મમાં અરજદારે એવી ઘોષણા કરવાની હોય છે કે તે પ્રથમ વખત મતદાર યાદીમાં પોતાનું નામ નોંધાવવા અરજી કરી રહ્યો છે.
પરંતુ SIR દરમિયાન નામ કમી કરાયેલા લોકોમાં અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારો પણ સામેલ છે. કેટલાક મતદારોએ અગાઉની ચૂંટણીઓમાં મતદાન પણ કર્યું હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં તેમની પાસે પ્રથમ વખત નોંધણી કરાવવાની ઘોષણા કરાવવી તેમની વાસ્તવિક સ્થિતિ સાથે મેળ ન ખાતી હોવાની અરજદારોની દલીલ છે.
અરજીમાં ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે ખોટી ઘોષણા કર્યાનો આરોપ લાગવાની સંભાવનાને કારણે મતદારો કાનૂની મૂંઝવણમાં મુકાઈ શકે છે. તેથી ચૂંટણી પંચને નામ ફરીથી બહાલ કરવા માટે અલગ અને યોગ્ય પ્રક્રિયા અપનાવવાનો નિર્દેશ આપવાની માગ કરવામાં આવી છે.
પ્રશાંત ભૂષણે ફોર્મ-8 અથવા નવા ફોર્મનો વિકલ્પ સૂચવ્યો
અરજદારો તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે સુપ્રીમ કોર્ટમાં દલીલ કરી હતી કે અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારોને ફોર્મ-6 ભરવાનું કહેવું યોગ્ય નથી, કારણ કે તેમાં પ્રથમ વખત નોંધણી કરવાની ઘોષણા કરવી પડે છે.
ભૂષણે અદાલતને વિનંતી કરી હતી કે ચૂંટણી પંચને આવા મતદારો માટે ફોર્મ-8નો ઉપયોગ કરવાની અથવા આ હેતુ માટે નવું યોગ્ય ફોર્મ તૈયાર કરવાની સૂચના આપવામાં આવે. ફોર્મ-8નો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા સરનામામાં ફેરફાર અથવા નિયમો હેઠળ મંજૂર અન્ય સુધારા માટે થાય છે.
તેમણે વહેલી સુનાવણીની માગ કરતાં જણાવ્યું હતું કે જો નિર્ણય માટે વધુ સમય લેવામાં આવશે, તો મતદારોને રાહત આપવાની તક મર્યાદિત થઈ શકે છે. દિલ્હી SIRમાં દાવા અને વાંધા રજૂ કરવાની અંતિમ તારીખ 30 ઑક્ટોબર હોવાથી આ મુદ્દો સમયની દૃષ્ટિએ પણ મહત્ત્વનો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ ઉકેલ લાવતો આદેશ આપવા વિચારણા કરી રહી છે
આ મામલો અગાઉ 30 ઑક્ટોબરે સુનાવણી માટે સૂચિબદ્ધ હતો. પ્રશાંત ભૂષણે અદાલતને જણાવ્યું હતું કે તે તારીખ સુધી રાહ જોવાથી મતદારોને રાહત આપવા માટે બહુ ઓછો સમય બાકી રહેશે.
આના જવાબમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે સંકેત આપ્યો હતો કે અદાલત સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકે તેવો આદેશ પસાર કરવા અંગે વિચારણા કરી રહી છે. ત્યારબાદ ખંડપીઠે મુખ્ય અરજીની સુનાવણી 28 ઑક્ટોબરે નક્કી કરી હતી.
જોકે, અદાલતની આ ટિપ્પણીને અંતિમ ચુકાદો ગણવો યોગ્ય નથી. મતદારો માટે કઈ વૈકલ્પિક પ્રક્રિયા લાગુ થશે, ફોર્મ-6ના ઉપયોગ અંગે શું નિર્ણય લેવાશે અને ચૂંટણી પંચને કયા નિર્દેશો આપવામાં આવશે તે સુનાવણી બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
ખોટી ઘોષણા માટે એક વર્ષ સુધીની સજાની જોગવાઈનો ઉલ્લેખ
અરજીમાં જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950ની કલમ 31નો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ જોગવાઈ હેઠળ મતદાર યાદી સંબંધિત ઘોષણામાં જાણીજોઈને ખોટી માહિતી આપવા બદલ એક વર્ષ સુધીની કેદ, દંડ અથવા બંનેની સજાની જોગવાઈ છે.
અરજદારોની દલીલ છે કે અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારોને પ્રથમ વખત નોંધણી કરાવવાની ઘોષણા કરવા માટે કહેવામાં આવે તો તેઓ કાનૂની મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે. જોકે, આ દલીલનો અર્થ એવો નથી કે ફોર્મ-6 ભરનાર દરેક વ્યક્તિ સામે આપમેળે ફોજદારી કાર્યવાહી થશે. કોઈ પણ કાનૂની જવાબદારી સંબંધિત હકીકતો અને લાગુ કાયદા પર આધારિત રહેશે.
વધારાના ઘોષણાપત્રની કાયદેસરતા સામે પણ પડકાર
અરજીમાં SIRની માર્ગદર્શિકા હેઠળ ફોર્મ-6 અને ફોર્મ-8 સાથે માગવામાં આવતા વધારાના ઘોષણાપત્ર સામે પણ વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. અરજદારોનું કહેવું છે કે આ વધારાની શરત કાયદેસરની પ્રક્રિયા હેઠળ લાગુ કરવામાં આવી નથી. તેમની દલીલ છે કે મતદાર યાદીમાં નામ સામેલ કરવાની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલી વધારાની ફરજિયાત શરત માત્ર વહીવટી સૂચના દ્વારા લાદી શકાય કે નહીં તે તપાસવું જરૂરી છે.
અરજીમાં એવો પણ ઉલ્લેખ છે કે ચૂંટણી પંચે સામાન્ય સમયગાળામાં, જ્યારે SIR ચાલી રહ્યું ન હોય, ત્યારે આ વધારાના ઘોષણાપત્રની જરૂર ન હોવાની વાત કરી છે. અરજદારો આ તફાવત અંગે પણ સ્પષ્ટતા માગી રહ્યા છે.
‘લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી’ની નોટિસ સામે પણ કાનૂની લડત
દિલ્હી SIR સંબંધિત અન્ય એક અરજીમાં સામાજિક કાર્યકરો અંજલિ ભારદ્વાજ અને અમૃતા જોહરીએ ચૂંટણી પંચ તથા દિલ્હીના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની પ્રક્રિયાને પડકારી છે. તેમણે નોટિસ મેળવનારા મતદારોનાં નામ અને દરેક કેસમાં નોટિસ આપવા પાછળનાં ચોક્કસ કારણો જાહેર કરવાની માગ કરી છે.
અરજદારો ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી’ એટલે કે તાર્કિક વિસંગતતા નક્કી કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા માપદંડો, વ્યાખ્યાઓ, અલ્ગોરિધમ સંબંધિત માપદંડો અને વહીવટી માર્ગદર્શિકાઓ જાહેર કરવાની પણ માગ કરી રહ્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ નોટિસ જાહેર કરવાની પ્રક્રિયા અંગે સવાલો ઉઠાવતાં નોંધ્યું હતું કે કેટલીક નોટિસ લગભગ યાંત્રિક રીતે આપવામાં આવી હોય એવું જણાય છે. અદાલતે તાર્કિક વિસંગતતા નક્કી કરવા માટેનો આધાર સ્પષ્ટ કરવાની જરૂરિયાત પણ દર્શાવી હતી.
28 ઑક્ટોબરની સુનાવણી પર દેશભરની નજર
દિલ્હી SIRનો આ વિવાદ હવે મતદાર યાદી સુધારવાની પ્રક્રિયા કેટલી પારદર્શક, સરળ અને કાયદેસર હોવી જોઈએ તેવા વ્યાપક સવાલો સાથે જોડાયો છે. અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારોનાં નામ કમી થયા બાદ તેમને ફરીથી સામેલ કરાવવા માટે કઈ પ્રક્રિયા અપનાવવી જોઈએ અને ખોટી ઘોષણાની સંભાવના ઊભી કરતી શરતો ટાળી શકાય કે નહીં તે મુખ્ય મુદ્દા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની 28 ઑક્ટોબરની સુનાવણી ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે, કારણ કે દાવા અને વાંધા રજૂ કરવાની અંતિમ તારીખ 30 ઑક્ટોબર છે. અદાલતે ઉકેલ લાવતો આદેશ આપવાના સંકેત આપ્યા છે, પરંતુ મતદારોને કઈ રાહત મળશે અને ચૂંટણી પંચને શું નિર્દેશ આપવામાં આવશે તે અંગે અંતિમ નિર્ણયની રાહ જોવાઈ રહી છે.
