Dharma: માન્યતા છે કે સૌપ્રથમ મીરાંબાઈએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને પારણે ઝુલાવ્યા ત્યારથી ચાતુર્માસમાં ભગવાનને હિંડોળે ઝુલાવવાની પ્રથા શરુ થઈ છે.
મારા ઠાકોરને હિંડોળે ઝૂલાવો રે,
દક્ષિણાયણે સૂરજ આવ્યો, ચાતુરમાસ્ય શરૂ થયો…
ઝૂલે મોહન, ઝૂલે શ્યામ,
ગોપીઓ સંગે રાસ રચાવે, હરિ હિંડોળે ઝૂલે રે…
ફૂલની ડાળી, ચંદનની પાલખી,
સોનેરી હિંડોળો ઝૂલે…
અમૃત વરસે, ભક્તો ની રસે,
દર્શન થકી મન ઠગાય રે…
ચાતુર્માસમાં ભગવાન વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં યોગનિદ્રામાં લીન થઈ જતા હોય છે. એટલે આ ચાર મહિના સુધી વૈષ્ણવ સંપ્રદાય અને સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય સહિતના સંપ્રદાયોમાં ભગવાનને હિંડોળે ઝુલાવવાની પરંપરા હોય છે. સૂર્ય કર્ક રાશિમાં પ્રવેશ ત્યારે કર્ક સંક્રાંતિ થાય છે અને અ સમયે ચાતુર્માસ હોય છે એટલે ભગવાનને હિંડોળે ઝુલાવવાનું અનેરું માહાત્મ્ય હોય છે. હિંડોળાની પ્રથા ગુજરાત, રાજસ્થાન અને મધ્ય ભારતમાં વિશેષ રીતે પ્રચલિત છે. માન્યતા છે કે 12મી સદીમાં મીરાંબાઈએ શ્રીકૃષ્ણ મંદિરોમાં હિંડોળો ઝૂલાવવાની પરંપરા શરૂ કરી હતી. મીરાંબાઈનાં ભજનોમાં પણ હિંડોળાનું ગહન સાહિત્યિક મહત્ત્વ છે.
ભગવાનને હિંડોળે ઝુલાવવાની પ્રથા
શ્રી હરિને હિંડોળે ઝુલાવવાની પ્રથા ઐતિહાસિક છે. પુરાણો અને ધર્મગ્રંથોમાં તેનો ઉલ્લેખ કરાયો છે. સ્કંદ પુરાણ અને ભવિષ્ય પુરાણ મુજબ, દક્ષિણાયન દરમિયાન ભગવાન વિષ્ણુ યોગ નિદ્રામાં જાય છે. આ સમયે તેમને હિંડોળે ઝૂલાવવાની પ્રથા વૈદિક કાળથી ચાલી આવે છે. એ જ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત્ (10મો સ્કંધ)માં શ્રીકૃષ્ણને ગોપીઓ દ્વારા હિંડોળે ઝૂલાવવાનાં વર્ણનો મળે છે.
ધાર્મિક ઉદ્દેશ્ય પ્રમાણે સૂર્ય કર્ક રાશિમાં પ્રવેશ કરે ત્યારે દક્ષિણાયન શરૂ થાય છે. આ સમયને દેવોની રાત્રિ ગણવામાં આવે છે. ભગવાન વિષ્ણુ ચાર માસ માટે શેષશાયી બને છે. આથી હિંડોળો તેમને જાગ્રત રાખવાનું પ્રતીક છે.
હિંડોળા સાથે ઋતુચક્ર પણ જોડાયેલું છે. શ્રાવણ અને ભાદરવા મહિનામાં પ્રકૃતિ હરિયાળી થાય છે. એટલે હિંડોળો પ્રકૃતિનું આનંદમય ઝૂલણ દર્શાવે છે. ગોપીઓ શ્રીકૃષ્ણને હિંડોળે ઝૂલાવે તેનું પૌરાણિક વર્ણન છે.
હિંડોળાનાં વૈજ્ઞાનિક/જ્યોતિષીય કારણો પ્રમાણે કર્ક રાશિ ચન્દ્રની રાશિ છે, જે શીતળ અને ભાવનાત્મક ગુણ ધરાવે છે. એટલે હિંડોળો ઝૂલાવવાથી મન શાંત થાય છે. સાથેસાથે દક્ષિણાયનમાં સૂર્યની ઊર્જા ઓછી થતી હોય છે એટલે હિંડોળો ધાર્મિક ઉત્સાહ જાળવે છે.
સંસ્કૃતિ અને પ્રથા
ગુજરાત અને રાજસ્થાન રાજ્યોમાં મંદિરોમાં ઝૂલન યાત્રા ઉજવાય છે. ગુજરાતના દ્વારકાધીશ મંદિર, વૈષ્ણ સંપ્રદાયની હવેલીઓમાં અને સ્વામિનારણય મંદિરોમાં જ્યારે રાજસ્થાનના નાથદ્વારામાં હિંડોળો ઝૂલાવવાની વિશિષ્ટ રીતો હોય છે. મથુરા અને વૃંદાવનમાં પણ શ્રીકૃષ્ણના ઝૂલનોત્સવમાં સોનેરી હિંડોળો શણગારવામાં આવે છે. દક્ષિણ ભારતમાં પણ આઈયપ્પન મંદિરોમાં હિંડોળાની પ્રથા અનુસરવામાં આવે છે.
હિંડોળાની રચના અને પ્રતીકાત્મકતા
હિંડોળામાં ભક્તિની સાથેસાથે જીવનને સંદેશો પણ મળે છે. જેમ કે ફૂલ એ ભક્તિની સુગંધનું પ્રતીક છે જ્યારે ઝૂલણ એ જીવનની ચડઉતરનું પ્રતીક છે. મોરપીંચ્છ એ શ્રી કૃષ્ણની લીલાનું પ્રતીક છે. આમ, ભગવાનને હિંડોળે ઝૂલાવવાની પ્રથા પૌરાણિક, ઋતુગત અને ભક્તિમય ત્રણેય કારણોસર વિકસી છે. આ આધ્યાત્મિક ઉત્સવ દ્વારા ભક્તો ભગવાનની નિદ્રા દરમિયાન પણ તેમની સાથે જોડાય છે.
વૈષ્ણવ સંપ્રદાયની હવેલી અને સ્વામિનારાયણ મંદિરોના હિંડોળા
સ્વામિનારાયણ મંદિરોમાં ચાતુર્માસ્યમાં ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ અને સ્વામિનારાયણ ભગવાનને હિંડોળે ઝૂલાવવામાં આવે છે. દક્ષિણાયનમાં એ ભગવાનની શાંત લીલાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
વૈષ્ણવ સંપ્રદાયમાં હિંડોળા ઉત્સવનું વિશિષ્ટ મહત્ત્વ હોય છે. શ્રીમદ્ ભાગવતમાં વર્ણવ્યા અનુસાર, ગોપીઓ શ્રીકૃષ્ણને હિંડોળે ઝૂલાવતી. એ પ્રથાને યથાવત્ રાખવા માટે વલ્લભાચાર્યજીએ 16મી સદીમાં આ પ્રથાને સંસ્થાગત સ્વરૂપ આપ્યું હતું. નાથદ્વારામાં શ્રીનાથજી મંદિરે આ પ્રથાને વિશિષ્ટ રીતે વિકસાવી છે. શુદ્ધ ચાંદી કે સોનાના હિંડોળાની શિલ્પકળા, મખમલી ગાદી, સોનેરી ઝાલરો અને તાજાં ગુલાબ અને મોગરાનાં ફૂલોનો શણગાર કરવામાં આવે છે.
હિંડોળાનો પ્રાચીન ગ્રંથોમાં સંદર્ભ વિશે વધુ ગહન અને અનોખી માહિતી
પ્રાચીન ભારતીય ગ્રંથોમાં પણ હિંડોળાના સંદર્ભ મળે છે. જેમ કે
ઋગ્વેદ (10.146.4)માં “उत्सो न हि ष्ठः पृथिवीं विश्वरूपा विभात्यग्रे”
અર્થાત્ હિંડોળો પૃથ્વીની જેમ સર્વરૂપે ઝૂલે છે. એ જ રીતે હરિવંશ પુરાણમાં શ્રી કૃષ્ણની બાળલીલામાં વૃંદાવનના હિંડોળાનું વર્ણન આપ્યું છે.
ભારતના અનોખા હિંડોળા
આપણા દેશમાં અનોખા અને પુરાતન હિંડોળા પણ પ્રચલિત છે.
મહાબલિપુરમમાં 7મી સદીના પથ્થરના હિંડોળા યોજાયા હતા, જે અર્જુનની તપસ્યાનું પ્રતીક ગણાવાય છે. ખજુરાહોમાં મિથુન મૂર્તિઓ સાથેના શિલ્પી હિંડોળા જ્યારે રાણકપુરમાં જૈન મંદિર સ્ફટિકમય હિંડોળો જેમાં પ્રતિબિંબિત થતી 108 તીર્થંકર મૂર્તિઓના હિંડોળા પ્રચલિત છે. મોહેનજો-દડોમાં પણ હિંડોળા આકૃતિ મળી આવી છે.
હિંડોળા સાથે જોડાયેલી ઓછી જાણીતી પ્રથાઓ
રાજસ્થાનનું છત્રી ઝૂલણ : શ્રાવણમાં ભગવાનને છત્રીના હિંડોળે ઝૂલાવવામાં આવે છે.
બંગાળનો દડો હિંડોળો : નારિયેળ દડાના હિંડોળામાં દુર્ગાને ઝૂલાવવામાં આવે છે.
કેરળનો જળ હિંડોળો : નૈયર નદીમાં નાવને હિંડોળો બનાવીને આરતી કરાય છે.
