Gujarat Political Donations: ગુજરાતમાં રાજકીય રીતે મર્યાદિત હાજરી ધરાવતી છ નોંધાયેલી પરંતુ બિનમાન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પાર્ટીઓને નાણાકીય વર્ષ 2022-23 દરમિયાન 1,500 કરોડ રૂપિયાથી વધુનું દાન મળ્યું હોવાનો અહેવાલ સામે આવ્યો છે. આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં આ છ પાર્ટીઓએ મળીને માત્ર 15 ઉમેદવારોને મેદાનમાં ઉતાર્યા હતા. આ આંકડાઓને કારણે રાજકીય દાનની પારદર્શિતા, તેનો ઉપયોગ અને આ પાર્ટીઓની વાસ્તવિક ચૂંટણી પ્રવૃત્તિ અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.
કઈ છ પાર્ટીઓને મળ્યું મોટું દાન
આ મામલામાં જે છ પાર્ટીઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે તેમાં સત્યવાદી રક્ષક પાર્ટી, આમ જનમત પાર્ટી, ગરીબ કલ્યાણ પાર્ટી, સ્વતંત્રતા અભિવ્યક્તિ પાર્ટી, ભારતીય નેશનલ જનતા દળ અને ન્યૂ ઇન્ડિયા યુનાઇટેડ પાર્ટીનો સમાવેશ થાય છે. અહેવાલ મુજબ આમાંથી પાંચ પાર્ટીઓના મુખ્યાલય અમદાવાદમાં અને એકનું મુખ્યાલય આણંદમાં છે. વર્ષ 2022-23 દરમિયાન આ પાર્ટીઓને આશરે 138 કરોડથી લઈને 620 કરોડ રૂપિયા સુધીનું દાન મળ્યું હતું.
આમ જનમત પાર્ટી સૌથી મોટી દાન પ્રાપ્તકર્તા
છ પાર્ટીઓમાં આમ જનમત પાર્ટીને સૌથી વધુ આશરે 620 કરોડ રૂપિયાનું દાન મળ્યું હતું. સત્યવાદી રક્ષક પાર્ટીને લગભગ 330 કરોડ રૂપિયા અને ન્યૂ ઇન્ડિયા યુનાઇટેડ પાર્ટીને આશરે 200 કરોડ રૂપિયા મળ્યા હતા. બીજી તરફ, ગરીબ કલ્યાણ પાર્ટીને લગભગ 138 કરોડ રૂપિયાનું દાન મળ્યું હતું. બાકીની બે પાર્ટીઓને મળેલી રકમ સાથે કુલ દાનનો આંકડો 1,500 કરોડ રૂપિયાથી વધુ થાય છે.
ચૂંટણીમાં માત્ર 15 ઉમેદવારો
મોટી રકમનું દાન મળ્યું હોવા છતાં 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં આ છ પાર્ટીઓની રાજકીય હાજરી અત્યંત મર્યાદિત રહી હતી. તમામ પાર્ટીઓએ મળીને માત્ર 15 ઉમેદવારોને ચૂંટણી મેદાનમાં ઉતાર્યા હતા. આથી સ્વાભાવિક રીતે સવાલ ઊભો થાય છે કે આટલી મોટી રકમ પ્રાપ્ત કરનારી પાર્ટીઓએ તેનો ઉપયોગ કઈ પ્રકારની રાજકીય અથવા સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ માટે કર્યો હતો.
કાર્યાલયો અને જમીની સક્રિયતા અંગે પણ સવાલો
અહેવાલમાં આ પાર્ટીઓના જાહેર કરાયેલા સરનામાં અને કાર્યાલયોની સ્થિતિ અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. કેટલીક જગ્યાએ કાર્યાલયો રહેણાંક ફ્લેટ અથવા વ્યાવસાયિક જગ્યાઓમાં હોવાનું જોવા મળ્યું, જ્યારે કેટલાક સ્થળોએ કથિત રીતે કાર્યાલયો બંધ પણ જોવા મળ્યા. આ સ્થિતિને કારણે કાગળ પર નોંધાયેલી રાજકીય પાર્ટી અને જમીન પરની તેમની વાસ્તવિક સક્રિયતા વચ્ચેના અંતરને લઈને ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
સત્યવાદી રક્ષક પાર્ટીનો દાવો
સત્યવાદી રક્ષક પાર્ટીએ 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં માત્ર એક ઉમેદવાર ઊભો કર્યો હતો. પાર્ટી તરફથી એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ચૂંટણી પ્રચાર પાછળ આશરે 8 કરોડ રૂપિયા ખર્ચવામાં આવ્યા હતા. પાર્ટીએ એમ પણ જણાવ્યું હતું કે તેને મળેલા 330 કરોડ રૂપિયામાંથી લગભગ 316 કરોડ રૂપિયા ચેરિટીના કાર્યોમાં ખર્ચવામાં આવ્યા. જોકે, પાર્ટીનાં અધ્યક્ષ સ્વાતિ બેને અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે ચેરિટી પર થયેલા ખર્ચનો કોઈ રેકોર્ડ તેમની પાસે ઉપલબ્ધ નથી.
મોટું દાન મળવું પોતે ગેરકાયદેસર નથી
આ સમગ્ર મામલામાં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે રાજકીય પાર્ટીને મોટું દાન મળવું માત્ર તેના આધારે ગેરકાયદેસર ગણાતું નથી. નોંધાયેલી રાજકીય પાર્ટીઓ કાયદા હેઠળ દાન સ્વીકારી શકે છે અને ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં દાન આપનારને આવકવેરા સંબંધિત લાભ પણ મળી શકે છે. જોકે, જ્યારે દાનની રકમ અસાધારણ રીતે મોટી હોય અને પાર્ટીની ચૂંટણી પ્રવૃત્તિ મર્યાદિત હોય ત્યારે દાનના સ્ત્રોત અને તેના વાસ્તવિક ઉપયોગ અંગે પારદર્શિતા મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
દાન અને આવકવેરા લાભ અંગેની સંભવિત વ્યવસ્થા
અહેવાલમાં નિષ્ણાતોના હવાલાથી રાજકીય દાનની એવી સંભવિત પદ્ધતિ અંગે પણ ચર્ચા કરવામાં આવી છે જેમાં કોઈ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા પાર્ટીને દાન આપે, તેના બદલામાં ડોનેશન સર્ટિફિકેટ મેળવે અને તેના આધારે આવકવેરામાં લાભ લે. ત્યારબાદ કથિત રીતે પાર્ટી દ્વારા કેટલીક રકમ કાપીને બાકી રકમ પરત કરવામાં આવે તેવી શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે. જોકે, આ છ પાર્ટીઓએ આવી ગેરકાયદેસર વ્યવસ્થા કરી હોવાનો કોઈ નિશ્ચિત નિષ્કર્ષ અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો નથી.
આવકવેરા વિભાગની તપાસનો ઉલ્લેખ
આમાંથી કેટલીક પાર્ટીઓને કરવામાં આવેલા દાન અંગે આવકવેરા વિભાગ દ્વારા તપાસ કરવામાં આવી હોવાનો પણ અહેવાલમાં ઉલ્લેખ છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં દાન આપનારા લોકો પાસેથી ટેક્સની રકમ વસૂલ કરવામાં આવી હતી. આ તપાસો રાજકીય દાનની વ્યવસ્થા અને તેના ઉપયોગ અંગેના પ્રશ્નોને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.
દેશમાં આશરે 2,800 નોંધાયેલી પાર્ટીઓ
ભારતમાં ચૂંટણી પંચ સાથે આશરે 2,800 રાજકીય પાર્ટીઓ નોંધાયેલી હોવાનું જણાવાય છે. જોકે, તેમાંથી માત્ર 73 પાર્ટીઓને સત્તાવાર માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેમાં છ રાષ્ટ્રીય પાર્ટીઓનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે અન્ય માન્યતા પ્રાપ્ત પક્ષો રાજ્ય સ્તરની પાર્ટીઓ છે. બિનમાન્યતા પ્રાપ્ત નોંધાયેલી પાર્ટીઓ માટે પણ ચોક્કસ નાણાકીય અને ચૂંટણી સંબંધિત નિયમો લાગુ પડે છે.
પાર્ટીઓ માટે નાણાકીય પારદર્શિતા જરૂરી
નોંધાયેલી રાજકીય પાર્ટીઓએ પોતાના ખાતાઓનું ઓડિટ કરાવવું અને ચૂંટણી પંચ સમક્ષ વાર્ષિક રિટર્ન રજૂ કરવું પડે છે. 20,000 રૂપિયાથી વધુનું યોગદાન આપનારા દાનદાતાઓની વિગતો પણ સંબંધિત રિપોર્ટમાં દર્શાવવાની હોય છે. ચૂંટણી પંચ અગાઉ 800થી વધુ બિનમાન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પાર્ટીઓ સામે નોંધણી રદ કરવાની કાર્યવાહી કરી ચૂક્યું છે, ખાસ કરીને એવી પાર્ટીઓ સામે જેઓ ચૂંટણીમાં ભાગ લેતી નહોતી.
મોટા દાન સામે મર્યાદિત રાજકીય કામગીરીનો સવાલ
ગુજરાતની આ છ પાર્ટીઓના કિસ્સામાં મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે 2022-23માં 1,500 કરોડ રૂપિયાથી વધુનું દાન મળ્યા બાદ 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં માત્ર 15 ઉમેદવારો જ કેમ ઊભા કરવામાં આવ્યા. માત્ર આ આંકડાઓના આધારે કોઈ ગેરકાયદેસરતા સાબિત થતી નથી, પરંતુ દાનની રકમ, પાર્ટીઓની મર્યાદિત ચૂંટણી પ્રવૃત્તિ, કેટલાક કાર્યાલયોની સ્થિતિ અને નાણાંના ઉપયોગ અંગેના સવાલો રાજકીય નાણાકીય વ્યવસ્થામાં વધુ પારદર્શિતાની જરૂરિયાત તરફ ચોક્કસપણે ધ્યાન દોરે છે.
