Indian Rural Development: ચીનના ઝેજિયાંગ પ્રાંતમાં આવેલા કેટલાક ગામો બહારથી સામાન્ય દેખાય છે, પરંતુ અંદર પ્રવેશતા જ તેમની અલગ તસવીર જોવા મળે છે. અનેક ઘરોમાં કમ્પ્યુટર પર ઓનલાઈન વેપાર ચાલે છે, સામાનનું પેકિંગ થાય છે અને દિવસમાં બે વખત કુરિયર વાહનો પહોંચે છે. આવા ગામોને ચીનમાં ‘તાઓબાઓ વિલેજ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

અલીબાબા મુજબ, કોઈ ગામનું વાર્ષિક ઓનલાઈન વેચાણ 1 કરોડ યુઆનથી વધુ હોય, અથવા ત્યાં 100થી વધુ ઓનલાઈન દુકાનો હોય, અથવા ગામના ઓછામાં ઓછા 10 ટકા ઘરો ઓનલાઈન શોપ ચલાવતા હોય તો તેને તાઓબાઓ વિલેજ કહી શકાય. 2009માં આવા ગામોની સંખ્યા શૂન્ય હતી, જે 2013માં 20 અને 2020 સુધીમાં વધીને 5,425 થઈ ગઈ. આ ગામોનું વાર્ષિક ઓનલાઈન વેચાણ લગભગ 1,000 અબજ યુઆન સુધી પહોંચ્યું. ખાસ વાત એ છે કે આ કોઈ એક સરકારી યોજના નહોતી, પરંતુ ગામના લોકોએ ઉપલબ્ધ તકનો ઉપયોગ કરીને ઊભું કરેલું મોડેલ હતું.

દક્ષિણ કોરિયાએ ગામડાંઓને આપ્યા સંસાધનો અને જવાબદારી

1970માં દક્ષિણ કોરિયા ભારત કરતાં પણ ગરીબ દેશ હતો અને તેના અનેક ગામોમાં વીજળી તથા પાકા રસ્તાઓ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓનો અભાવ હતો. ત્યારે સરકારે ‘સામાઉલ ઉન્ડોંગ’ નામનો કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો.

દેશના 33,267 ગામોમાં દરેકને સિમેન્ટની 335 બોરી અને અડધો ટન લોખંડ આપવામાં આવ્યું. પરંતુ શું કરવું તેની સંપૂર્ણ બ્લુપ્રિન્ટ સરકાર તરફથી આપવામાં આવી નહોતી. ગામના લોકોએ રસ્તો બનાવવો, કૂવો ખોદવો કે પુલ બનાવવો તે જાતે નક્કી કરવાનું હતું. જે ગામ સારું કામ કરે તેને આગામી વર્ષે વધુ સંસાધનો મળતા, જ્યારે નબળી કામગીરી કરનાર ગામને ઓછા સંસાધનો મળતા.

આ કાર્યક્રમના પરિણામે 1970માં એક ગ્રામીણ પરિવારની વાર્ષિક આવક 2,55,000 વૉન હતી, જે 1979માં વધીને 15,31,000 વૉન થઈ ગઈ. એટલે કે નવ વર્ષમાં આવક લગભગ છ ગણી થઈ. 1970માં ગ્રામ્ય આવક શહેરોની આવકના 67 ટકા જેટલી હતી, જે માત્ર ચાર વર્ષમાં વધીને 85 ટકા થઈ ગઈ.

ભારતનું હિવડે બાજાર પણ સફળતાનું ઉદાહરણ

મહારાષ્ટ્રના અહમદનગર જિલ્લામાં આવેલું હિવડે બાજાર ગામ 1990ની આસપાસ ગંભીર મુશ્કેલીમાં હતું. અહીં વર્ષ દરમિયાન માત્ર 400 મીમી જેટલો વરસાદ પડતો અને માત્ર 12 ટકા જમીન પર ખેતી થઈ શકતી હતી. ગામના 180 પરિવારોમાંથી 168 પરિવારો ગરીબી રેખા હેઠળ હતા અને લોકો રોજગાર માટે મુંબઈ તથા પુણે તરફ સ્થળાંતર કરતા હતા.

ગામની પંચાયતે પાણી અને જમીન વ્યવસ્થાપન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. ખુલ્લામાં પશુચરાણ બંધ કરવામાં આવ્યું, વધુ પાણી માંગતી શેરડી જેવી ખેતી પર નિયંત્રણ મૂકાયું અને પહાડો પર 400 કોન્ટૂર ટ્રેન્ચ તથા 660થી વધુ પાણી રોકવાના માળખાં બનાવવામાં આવ્યા.

પરિણામે કુવાઓની સંખ્યા 97થી વધીને 217 થઈ. સિંચાઈવાળી જમીન 20 હેક્ટરથી વધીને 260 હેક્ટર થઈ. BPL પરિવારોની સંખ્યા 168થી ઘટીને માત્ર ત્રણ રહી. ગામના 54 પરિવારો કરોડો રૂપિયાની સંપત્તિ ધરાવતા બન્યા અને શહેરોમાં ગયેલા 40 પરિવારો પાછા ગામમાં આવ્યા.

ગાંધી, નેહરુ અને અંબેડકરની ગામ અંગે અલગ વિચારસરણી

ભારતના ગામડાંઓ અંગે ગાંધીજી, જવાહરલાલ નેહરુ અને ડૉ. બી.આર. અંબેડકરના વિચારો અલગ હતા. સોશિયલ મીડિયા પર નેહરુના નામે વારંવાર ફરતો ‘ગામ સંકુચિતતાનો ખાડો છે’ એવો કોટ વાસ્તવમાં અંબેડકરનો હતો, જે તેમણે 4 નવેમ્બર 1948ના બંધારણ સભાના વાદ-વિવાદ દરમિયાન કહ્યું હતું.

1945માં ગાંધીજી ગામને ભારતના પાયાના એકમ તરીકે જોતા હતા અને ગ્રામ સ્વરાજની કલ્પના કરતા હતા. બીજી તરફ 9 ઑક્ટોબરના નેહરુના જવાબમાં ગામડાંની પછાત સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક સ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત થઈ હતી. તેમનો મુદ્દો ગામડાંનો વિરોધ કરવાનો નહોતો, પરંતુ ગામડાંનું અતિશય રોમેન્ટિકીકરણ સ્વતંત્ર ભારતની પ્રગતિ માટે યોગ્ય નથી એવો હતો.

અંબેડકર માટે ગામમાં અસ્પૃશ્યતા અને સામાજિક અસમાનતા ગંભીર સમસ્યા હતી. તેમનો તર્ક હતો કે જો ગામને રાજકીય એકમ બનાવવામાં આવે તો સૌથી નબળા વ્યક્તિને ગામના શક્તિશાળી લોકોના નિયંત્રણમાં મૂકવાનું જોખમ રહેશે. તેથી તેઓ બંધારણીય વ્યવસ્થાના કેન્દ્રમાં વ્યક્તિને રાખવાના પક્ષમાં હતા.

નેહરુ સરકારે પણ ગ્રામ વિકાસ માટે પગલાં લીધાં

નેહરુના ગામ અંગેના વિચારોને ઘણી વખત એકતરફી રીતે રજૂ કરવામાં આવે છે. હકીકતમાં 2 ઑક્ટોબર 1952ના રોજ તેમણે ‘કમ્યુનિટી ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ’ શરૂ કર્યો હતો. 1953માં ‘નેશનલ એક્સટેન્શન સર્વિસ’ શરૂ થઈ. 1957માં બળવંતરાય મહેતા કમિટીએ ત્રિ-સ્તરીય પંચાયતી રાજની ભલામણ કરી અને 2 ઑક્ટોબર 1959ના રોજ રાજસ્થાનના નાગોરમાં નેહરુએ પંચાયતી રાજનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું.

ત્યારબાદ દેશના વિકાસમાં મોટા ઉદ્યોગો, મોટા ડેમ અને મોટા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને વિશેષ મહત્વ મળ્યું. બીજી પંચવર્ષીય યોજનામાં મહાલનોબિસ મોડેલ હેઠળ ઔદ્યોગિક વિકાસને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું.

73મા બંધારણીય સુધારા પછી ગામની સરકાર બની

1992માં 73મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા પંચાયતી રાજ વ્યવસ્થાને બંધારણીય આધાર મળ્યો. ત્રણ સ્તરની વ્યવસ્થા ઊભી થઈ: ગ્રામ પંચાયત, પંચાયત સમિતિ અને જિલ્લા પરિષદ. તેની સાથે ગ્રામસભાને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું, જેમાં ગામના તમામ મતદારો સામેલ થાય છે.

બંધારણની 11મી અનુસૂચિમાં પાણી, રસ્તા, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ખેતી સહિત 29 વિષયો પંચાયતો સાથે જોડાયા. છતાં સવાલ એ છે કે પંચાયતોને મળેલી જવાબદારીઓની સામે તેમને પૂરતા નાણાકીય અને વહીવટી અધિકારો મળ્યા છે કે નહીં.

પંચાયતો પાસે પોતાની કમાણી કેટલી છે?

RBIના 2024ના અહેવાલ મુજબ 2022-23માં દેશની તમામ પંચાયતોની કુલ આવક ₹35,354 કરોડ હતી. તેમાં આશરે 70 ટકા એટલે કે ₹24,699 કરોડ કેન્દ્ર સરકારની ગ્રાન્ટમાંથી અને 23 ટકા એટલે કે ₹8,148 કરોડ રાજ્ય સરકારની ગ્રાન્ટમાંથી આવ્યા હતા. પંચાયતોની પોતાની ટેક્સ આવક માત્ર 1થી 2 ટકા, એટલે કે લગભગ ₹737 કરોડ હતી.

આ આંકડા પરથી સરેરાશ ગ્રામ પંચાયત પોતાની ટેક્સ આવકમાંથી આખા વર્ષમાં માત્ર આશરે ₹21,000 કમાતી હોવાનું ચિત્ર સામે આવે છે. આવી સ્થિતિમાં પંચાયત પાસે પોતાના નિર્ણયોને અમલમાં મૂકવા માટે નાણાકીય સ્વતંત્રતા કેટલી છે તે મોટો સવાલ બને છે.

3Fsની સમસ્યા અને આગળનો રસ્તો

પંચાયતી રાજની સૌથી મોટી સમસ્યાઓમાં ‘3Fs’ એટલે કે Funds, Functions અને Functionaries નો સમાવેશ થાય છે. ઘણી વખત પંચાયતોને કામની જવાબદારી મળે છે, પરંતુ પૂરતું ભંડોળ અને કર્મચારી મળતા નથી. પંચાયતી રાજ મંત્રાલયના ડિવોલ્યુશન ઇન્ડેક્સ 2024 મુજબ આઠ વર્ષમાં પંચાયતોને સત્તા હસ્તાંતરણમાં વૃદ્ધિ માત્ર 4 ટકા રહી છે. કેરળમાં પંચાયતને વાર્ષિક ₹60 લાખથી વધુ સંસાધનો મળતા હોવાનું ઉદાહરણ આપવામાં આવે છે, જ્યારે પંજાબ, હરિયાણા અને ઉત્તરાખંડ જેવા રાજ્યોમાં આ રકમ ₹6 લાખથી પણ ઓછી છે.

આ પરિસ્થિતિ બદલવા માટે ચાર બાબતો મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે: પંચાયતોને વધુ અનટાઇડ ફંડ આપવું, કામ સાથે સ્ટાફ અને બજેટનું સીધું હસ્તાંતરણ કરવું, સ્થાનિક ટેક્સ અને ફીથી આવક ઊભી કરવાની સત્તા આપવી અને ગામડાંઓને રસ્તા, ઈન્ટરનેટ તથા કુરિયર જેવી આધુનિક સુવિધાઓ સાથે જોડવા.

ગામની શક્તિ વધારવી એ જ સાચો વિકાસ

તાઓબાઓ વિલેજ, સામાઉલ ઉન્ડોંગ અને હિવડે બાજાર ત્રણ અલગ દેશોના અલગ અનુભવ છે, પરંતુ ત્રણેયમાંથી એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે: ગામડાંઓને માત્ર સહાય નહીં, પરંતુ સંસાધનો સાથે નિર્ણય લેવાની સત્તા પણ જરૂરી છે.

ગાંધીજી ગ્રામ સ્વરાજની વાત કરતા હતા, નેહરુ ગામડાંને આધુનિક વિકાસ સાથે આગળ લાવવા માગતા હતા અને અંબેડકર ગામમાં રહેલી સામાજિક અસમાનતાથી મુક્તિની ચિંતા કરતા હતા. આજે પડકાર એ છે કે પંચાયત પાસે ચૂંટણી, સરપંચ અને વહીવટી માળખું તો છે, પરંતુ પોતાની આવક અને સ્વતંત્ર નિર્ણયશક્તિ કેટલી છે?

હિવડે બાજારનું ઉદાહરણ બતાવે છે કે સ્થાનિક સ્તરે સત્તા અને યોગ્ય સંસાધનો મળે તો ગામ પોતાનું ભવિષ્ય બદલી શકે છે. સવાલ હવે એ છે કે દેશની બાકીની આશરે 2,55,000 ગ્રામ પંચાયતોને પણ આવી તક ક્યારે અને કેટલી મળશે?