Rajasthan SIR Irregularities: રાજસ્થાનમાં મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR) દરમિયાન ગંભીર વિસંગતતા સામે આવી છે. ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI)એ જે લોકોને મૃત જાહેર કરીને લોકસભા અને વિધાનસભાની મતદાર યાદીમાંથી દૂર કર્યા હતા, તેમાંથી આશરે 1.82 લાખ લોકો રાજ્ય ચૂંટણી પંચની પંચાયત મતદાર યાદીમાં જીવિત અને મતદાન માટે લાયક નોંધાયેલા છે. એટલે કે એક જ વ્યક્તિ સરકારી રેકોર્ડમાં એક ચૂંટણી માટે મૃત છે, જ્યારે બીજી ચૂંટણી માટે જીવિત મતદાર છે.

આ ખુલાસાથી ચૂંટણી પંચની SIR પ્રક્રિયા અને મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની પદ્ધતિ સામે સવાલો ઊભા થયા છે. બંને પંચોની યાદીઓની સરખામણીમાં આ વિસંગતતા સામે આવી છે. ખાસ વાત એ છે કે બંને પંચોએ લગભગ એક જ સમયગાળામાં મતદાર યાદીનું પુનરીક્ષણ પૂર્ણ કર્યું હતું. તેમ છતાં હજારો નહીં, પરંતુ લાખો લોકોની સ્થિતિ અંગે અલગ-અલગ વિગતો નોંધાઈ છે.

SIR દરમિયાન 8.75 લાખ લોકોને મૃત જાહેર કરાયા

રાજસ્થાનમાં ઓક્ટોબર 2025થી ફેબ્રુઆરી 2026 દરમિયાન ECIએ SIR પ્રક્રિયા હાથ ધરી હતી. આ દરમિયાન આશરે 8.75 લાખ મતદારોને મૃત જાહેર કરીને યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત ગેરહાજર, સ્થળાંતર કરી ગયેલા અને એકથી વધુ વખત નોંધાયેલા મતદારોનાં નામ પણ કાઢવામાં આવ્યાં હતાં.

સમગ્ર પ્રક્રિયા બાદ રાજસ્થાનની મતદાર યાદીમાંથી આશરે 32.31 લાખ નામ ઘટ્યાં હતાં. બીજી તરફ, રાજ્ય ચૂંટણી પંચે પણ પંચાયત ચૂંટણીઓ માટે પોતાની મતદાર યાદીનું પુનરીક્ષણ કર્યું હતું.

બંને પંચોની યાદીઓની સરખામણી કરતાં જાણવા મળ્યું કે ECIએ મૃત જાહેર કરેલા 1,82,440 લોકોનાં નામ પંચાયત ચૂંટણીની યાદીમાં હાજર છે. રાજ્ય ચૂંટણી પંચના રેકોર્ડમાં આ લોકો જીવિત અને મતદાન માટે લાયક મતદારો તરીકે નોંધાયેલા છે.

બંને ચૂંટણી પંચોની જવાબદારી અલગ, પરંતુ સવાલ એક

ભારતના ચૂંટણી પંચ અને રાજ્ય ચૂંટણી પંચની જવાબદારીઓ અલગ છે. ECI લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણી માટે મતદાર યાદી તૈયાર કરે છે, જ્યારે રાજ્ય ચૂંટણી પંચ પંચાયત અને નગરપાલિકાની ચૂંટણીઓ માટે યાદી તૈયાર કરે છે.

બંનેની યાદીઓ અલગ હોવા છતાં એક જ નાગરિક જીવિત છે કે મૃત, તે અંગે આટલો મોટો તફાવત હોવો ગંભીર વહીવટી ખામી તરફ ધ્યાન દોરે છે.

ECIએ 21 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ SIR પૂર્ણ કર્યું હતું, જ્યારે રાજસ્થાન રાજ્ય ચૂંટણી પંચે 25 ફેબ્રુઆરીએ પોતાની પ્રક્રિયા પૂરી કરી હતી. બંને પ્રક્રિયાઓ વચ્ચે માત્ર ચાર દિવસનો તફાવત હતો. આમ છતાં એક પંચે જે લોકોને મૃત જાહેર કર્યા, બીજા પંચે તેમને જીવિત મતદાર તરીકે યાદીમાં રાખ્યા.

ડિજિટલ રેકોર્ડની સરખામણીથી 1.82 લાખ નામ મળ્યાં

આ વિસંગતતા શોધવા માટે બંને પંચોના ડિજિટલ રેકોર્ડનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં ECIની ASDD યાદીનો ઉપયોગ કરાયો હતો. ASDDનો અર્થ Absent, Shifted, Dead અને Duplicate થાય છે. એટલે કે ગેરહાજર, સ્થળાંતર કરી ગયેલા, મૃત અને એકથી વધુ વખત નોંધાયેલા મતદારો.

તપાસ દરમિયાન ECIના ડેટાબેઝમાં નોંધાયેલા મતદાર ઓળખ નંબર અને EPIC નંબરની રાજ્ય ચૂંટણી પંચની પંચાયત મતદાર યાદી સાથે સરખામણી કરવામાં આવી હતી. આ રીતે 1,82,440 એવા લોકો મળ્યા, જેમને ECIએ મૃત જાહેર કર્યા હતા, પરંતુ પંચાયત મતદાર યાદીમાં તેમનાં નામ યથાવત્ હતાં.

પત્રકારોએ કેટલાક મતદારોના EPIC નંબર રાજ્ય ચૂંટણી પંચના અલગ ઓનલાઇન પોર્ટલ પર પણ તપાસ્યા હતા. ત્યાં સંબંધિત મતદારોની વ્યક્તિગત વિગતો ઉપલબ્ધ હતી. આમ, ડિજિટલ રેકોર્ડના બે સ્તરે તપાસ કર્યા બાદ આ વિસંગતતા સામે આવી હતી.

ગઢી અને સિરોહીમાં સૌથી વધુ કિસ્સા

રાજસ્થાનના વિધાનસભા મતવિસ્તારોમાં ગઢી અને સિરોહીમાં આવા કિસ્સાઓની સંખ્યા સૌથી વધુ હોવાનું સામે આવ્યું છે. ગઢી મતવિસ્તારમાં 4,889 અને સિરોહીમાં 4,624 એવા મતદારો મળ્યા છે, જેમને ECIએ મૃત જાહેર કર્યા હતા, પરંતુ પંચાયત મતદાર યાદીમાં તેઓ જીવિત નોંધાયેલા છે.

અહેવાલમાં આવા કિસ્સાઓ ધરાવતા ટોચના 10 વિધાનસભા મતવિસ્તારોના આંકડા પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે સમસ્યા કોઈ એક વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત નથી.

26 વર્ષની શાલુ ડોલિયા અને સીમા દેવીનાં નામ પણ યાદીમાં

આ વિસંગતતાનાં બે ઉદાહરણો ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે. અજમેર જિલ્લાના કિશનગઢ વિધાનસભા મતવિસ્તારની 26 વર્ષીય શાલુ ડોલિયાનું નામ ECIની ASDD યાદીમાં મૃત મતદાર તરીકે નોંધાયેલું છે. જોકે, રાજસ્થાન રાજ્ય ચૂંટણી પંચની પંચાયત મતદાર યાદીમાં તેમનું નામ હાજર છે.

તેવી જ રીતે ઉદયપુરના માલવી વિધાનસભા મતવિસ્તારની સીમા દેવીને પણ ECIના રેકોર્ડમાં મૃત જાહેર કરવામાં આવ્યાં છે, જ્યારે પંચાયત મતદાર યાદીમાં તેઓ જીવિત મતદાર તરીકે નોંધાયેલાં છે.

જો આ બંને મહિલાઓ જીવિત છે, તો તેઓ પંચાયત ચૂંટણીમાં મતદાન કરી શકે છે, પરંતુ ECIની યાદીમાં મૃત જાહેર થવાને કારણે લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં તેમનો મતદાનનો અધિકાર પ્રભાવિત થઈ શકે છે. આ ઉદાહરણો ખોટી રીતે નામ દૂર થવાથી સામાન્ય નાગરિકોને થતી અસર દર્શાવે છે.

BLOએ ગેરરીતિના અહેવાલને નકાર્યો

તપાસ દરમિયાન ત્રણ બૂથ લેવલ અધિકારીઓ (BLO)નો સંપર્ક કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાંથી એક અધિકારીએ ટિપ્પણી કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. SIRની કામગીરીમાં સામેલ એક BLOએ આવા કિસ્સા હોવાનો ઇનકાર કરતાં કહ્યું હતું કે SIRમાં કોઈનાં નામ કપાયાં નથી.

લોટિયાણા ગ્રામ પંચાયતના અન્ય એક BLOએ પણ મતદાર યાદીમાંથી આ રીતે નામ દૂર થયાં હોવાની વાત નકારી હતી. જોકે, ડિજિટલ રેકોર્ડની સરખામણીમાં 1,82,440 કિસ્સા સામે આવ્યા હતા.

ECI અને રાજ્ય ચૂંટણી પંચે સવાલોના જવાબ આપ્યા નહીં

આ મામલે બંને ચૂંટણી પંચોને સવાલો મોકલવામાં આવ્યા હતા. એક જ વ્યક્તિને ECI મૃત અને રાજ્ય ચૂંટણી પંચ જીવિત કેવી રીતે માને છે, તેની સ્પષ્ટતા માગવામાં આવી હતી. મૃત જાહેર કરાયેલા મતદારોનાં નામ ફરી ઉમેરવામાં આવ્યાં હોય તો તેમનો જૂનો EPIC નંબર ચાલુ કરવામાં આવ્યો કે નવો નંબર આપવામાં આવ્યો, તે અંગે પણ સવાલ પૂછાયો હતો.

જોકે, બંને પંચોએ આ સવાલોના જવાબ આપ્યા નહોતા. SIR પૂર્ણ થયા બાદ ECIએ મતદાર યાદીમાં કેટલાક નિયમિત સુધારા કર્યા હોવાનું પણ સામે આવ્યું છે. પરંતુ આ ફેરફારોનો સંપૂર્ણ હિસાબ ઉપલબ્ધ ન હોવાથી અને EPIC નંબર ફરી શરૂ કરવા અંગે સ્પષ્ટતા ન મળતાં પાછળથી થયેલા સુધારાનું મૂલ્યાંકન કરવું મુશ્કેલ બન્યું છે.

મતદાર યાદીની વિશ્વસનીયતા સામે ગંભીર સવાલ

રાજસ્થાનના આ ખુલાસાથી ચૂંટણી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને જવાબદારી અંગે અનેક સવાલો ઊભા થયા છે. જો કોઈ વ્યક્તિ પંચાયત ચૂંટણી માટે જીવિત અને મતદાનને પાત્ર છે, તો તેને લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણી માટે મૃત કેવી રીતે જાહેર કરી શકાય?

આખરે સવાલ એ છે કે SIR દરમિયાન મૃત જાહેર કરતાં પહેલાં પૂરતી તપાસ કરવામાં આવી હતી કે નહીં? જીવિત નાગરિકનું નામ ખોટી રીતે દૂર થયું હોય તો તેને ફરી મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવાની પ્રક્રિયા કેટલી સરળ છે?

મતદાર યાદીની ચોકસાઈ લોકશાહી માટે અત્યંત જરૂરી છે. પરંતુ ખોટી નોંધણીને કારણે કોઈ જીવિત નાગરિક મતદાનના અધિકારથી વંચિત રહી જાય તો તે ગંભીર બાબત છે. તેથી 1.82 લાખ કિસ્સાઓની તપાસ કરી બંને પંચોના રેકોર્ડ વચ્ચેનો તફાવત દૂર કરવો અને જવાબદારી નક્કી કરવી જરૂરી છે.