Searchable Voter List PDF: ચૂંટણી પંચે માન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષોને મશીન-રીડેબલ એટલે કે કમ્પ્યુટર પર સરળતાથી શોધી શકાય તેવી મતદાર યાદીની PDF નકલ આપવાનો નિર્ણય લીધો છે. મતદાર યાદીની આવી ડિજિટલ નકલની માગ છેલ્લા આઠ વર્ષથી કરવામાં આવતી હતી. 15 ઑક્ટોબરે જાહેર કરાયેલા નિર્દેશ અનુસાર, હવે દરેક મતદાન મથકની મુસદ્દા અને અંતિમ મતદાર યાદીની બે નકલો મફતમાં આપવામાં આવશે. તેમાં એક છાપેલી નકલ અને બીજી સર્ચેબલ PDF હશે. જોકે, ડિજિટલ નકલમાં મતદારોના ફોટા સામેલ નહીં હોય.

આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે, જ્યારે મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા, દૂર કરવા અને ફેરફારો કરવા અંગે પારદર્શિતાની માગ ઊઠતી રહી છે. કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષી પક્ષો લાંબા સમયથી એવી મતદાર યાદીની માગ કરતા હતા, જેમાં કમ્પ્યુટર દ્વારા સીધાં નામ શોધી શકાય અને માહિતીની તપાસ સરળતાથી કરી શકાય. ચૂંટણી પંચે આ સાથે મતદાર યાદીમાં ઉમેરવામાં આવેલા, દૂર કરવામાં આવેલા અને સુધારવામાં આવેલા નામોની અલગ-અલગ યાદીઓ આપવાની પણ જોગવાઈ કરી છે.

દરેક મતદાન મથકની મતદાર યાદીની બે નકલો મફતમાં મળશે

ચૂંટણી પંચે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ચૂંટણી અધિકારીઓને સૂચના આપી છે કે મુસદ્દા અને અંતિમ મતદાર યાદી જાહેર થયા બાદ તેની નકલો માન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષોને ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે. દરેક અલગ મતદાન મથક માટે એક હાર્ડ કોપી અને એક મશીન-રીડેબલ PDF નકલ આપવામાં આવશે.

આ વ્યવસ્થા મતદાર નોંધણી નિયમો, 1960 હેઠળ જાહેર કરવામાં આવી છે. અત્યાર સુધી મતદાર યાદીઓ ઘણી વખત સ્કેન કરેલી PDF તસવીરોના સ્વરૂપમાં ઉપલબ્ધ થતી હતી. આવી ફાઇલોમાં મતદારોનાં નામ કમ્પ્યુટર પર સીધાં શોધવાં અને મોટી સંખ્યામાં નોંધોનું વિશ્લેષણ કરવું મુશ્કેલ બનતું હતું.

નવી સર્ચેબલ PDFથી રાજકીય પક્ષો મતદાન મથક પ્રમાણે મતદારોનાં નામ શોધી શકશે અને યાદીની તપાસ કરી શકશે. જોકે, ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ ડિજિટલ નકલમાં મતદારોનાં ફોટા હશે નહીં.

નામ ઉમેરવા, દૂર કરવા અને સુધારવા માટે અલગ યાદીઓ

ચૂંટણી પંચના નવા નિર્દેશમાં મતદાર યાદીમાં થયેલા ફેરફારોની વિગતો આપવાની જોગવાઈ પણ સામેલ છે. રાજકીય પક્ષોને મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારની યાદીઓ મળશે.

• ઉમેરવામાં આવેલાં નામ: મતદાર યાદીમાં નવા સામેલ થયેલા મતદારોની વિગતો.
• દૂર કરવામાં આવેલાં નામ: યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવેલા મતદારોની માહિતી.
• સુધારવામાં આવેલાં નામ: હાલની નોંધોમાં ફેરફાર અથવા સુધારો કરાયેલા મતદારોની વિગતો.

આ માહિતીથી રાજકીય પક્ષોને કોઈ મતદાન મથકની યાદીમાં સમયાંતરે થયેલા ફેરફારો સમજવામાં મદદ મળી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કેટલાં નામ ઉમેરાયાં, કેટલાં દૂર થયાં અને કઈ વિગતોમાં સુધારો થયો, તેની સરખામણી કરવી સરળ બનશે. આ સુવિધા મતદાર યાદીની તપાસ અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અંગેની ચર્ચામાં મહત્ત્વની બની શકે છે.

કૉંગ્રેસે 2018માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં ઉઠાવ્યો હતો મુદ્દો

સર્ચેબલ મતદાર યાદીની માગ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી વિવાદનો વિષય રહી છે. 2018માં કૉંગ્રેસના નેતા કમલનાથે મધ્ય પ્રદેશ વિધાનસભાની ચૂંટણી પહેલાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરીને મતદાર યાદી ટેક્સ્ટ ફોર્મેટમાં ઉપલબ્ધ કરાવવાની માગ કરી હતી. તેમનો હેતુ નકલી અથવા એકથી વધુ વખત નોંધાયેલા નામોની ઓળખ કરવાનું સરળ બનાવવાનો હતો.

તે સમયે ચૂંટણી પંચે સર્ચેબલ PDF અથવા મશીન-રીડેબલ મતદાર યાદી આપવાની માગનો વિરોધ કર્યો હતો. પંચે ગોપનીયતા અને માહિતીના સંભવિત દુરુપયોગ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. હવે માન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષોને આવી PDF આપવાનો નિર્ણય લેવાયો છે, જે આઠ વર્ષથી ચાલતી ચર્ચામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ ફેરફાર છે.

રાહુલ ગાંધી અને મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ પણ પારદર્શિતાની માગ કરી હતી

જૂન 2025માં રાહુલ ગાંધી અને કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ 2024ની લોકસભા ચૂંટણી અને મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાની ચૂંટણીની મતદાર યાદીઓ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. કૉંગ્રેસે સંકલિત અને મશીન-રીડેબલ ડિજિટલ મતદાર યાદીઓ, તેમાં થયેલા ફેરફારોનો ઇતિહાસ અને ફેરફારના સમયની વિગતો એટલે કે ટાઇમસ્ટેમ્પ ઉપલબ્ધ કરાવવાની માગ કરી હતી.

પક્ષે મતદાનના દિવસે સાંજે 5 વાગ્યા પછીના મતદાન મથકોના CCTV ફૂટેજ અથવા વીડિયો રેકોર્ડિંગ અંગે પણ માહિતી માગી હતી. અંતિમ મતદાનની ટકાવારીમાં થયેલા વધારા અંગે સવાલ ઉઠાવીને કૉંગ્રેસે કહ્યું હતું કે આંકડાઓની ઉપલબ્ધતાથી સ્વતંત્ર વિશ્લેષણ કરી શકાય.

તે સમયે ચૂંટણી પંચે કૉંગ્રેસના આરોપોને પાયાવિહોણા ગણાવ્યા હતા. પંચે કહ્યું હતું કે નિયમિત પુનરીક્ષણ દરમિયાન માન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષોને મતદાર યાદીઓ આપવામાં આવતી રહી છે અને તે સમયે મશીન-રીડેબલ યાદીઓની માગ સ્વીકાર્ય નહોતી.

CCTV ફૂટેજ અને ફેરફારોના સંપૂર્ણ ઇતિહાસ અંગે સ્પષ્ટતા બાકી

15 ઑક્ટોબરના નવા નિર્દેશથી સર્ચેબલ PDF ઉપલબ્ધ કરાવવાનો નિર્ણય લેવાયો છે, પરંતુ કૉંગ્રેસે અગાઉ ઉઠાવેલા તમામ સવાલોનો ઉકેલ તેમાં આવતો નથી. મતદાર યાદીમાં થયેલા ફેરફારોના સંપૂર્ણ ઇતિહાસ, ટાઇમસ્ટેમ્પ અને મતદાન પછીના CCTV ફૂટેજ અંગે આ નિર્દેશમાં અલગથી સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા દર્શાવવામાં આવી નથી. તેથી આ મુદ્દાઓ અંગે આગળ શું પગલાં લેવાય છે તે જોવું મહત્ત્વનું રહેશે.

17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં SSRની જાહેરાત

મતદાર યાદીની ડિજિટલ નકલ અંગેના નિર્ણય સાથે ચૂંટણી પંચે 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન (SSR)ની જાહેરાત પણ કરી છે. સંબંધિત મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓને મોકલાયેલા પત્ર અનુસાર, આ પ્રક્રિયા માટે 1 જાન્યુઆરી 2027ને પાત્રતાની તારીખ ગણવામાં આવશે.

SSRનો હેતુ મતદાર યાદીને અપડેટ કરવાનો છે. તેમાં પાત્ર નવા મતદારોનાં નામ ઉમેરવા, હાલની નોંધોમાં ભૂલો સુધારવા અને યાદીને વધુ ચોક્કસ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. આ જાહેરાત 2027માં પાંચ રાજ્યો—ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ, ઉત્તરાખંડ, ગોવા અને મણિપુર—માં યોજાનારી વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ પહેલાં કરવામાં આવી છે.

SSR અને SIR વચ્ચે શું તફાવત છે

સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન (SSR) મતદાર યાદીને નિયમિત રીતે અપડેટ કરવાની પ્રક્રિયા છે. તેમાં નવા પાત્ર મતદારોને સામેલ કરવા અને હાલની વિગતોમાં સુધારો કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. બીજી તરફ, સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) વધુ વ્યાપક અને સઘન પુનરીક્ષણ પ્રક્રિયા છે, જેમાં મતદાર યાદીની વધુ વિગતવાર તપાસ કરવામાં આવે છે.

SSR દ્વારા 18 વર્ષનાં થયેલા અથવા પ્રથમ વખત મતદાન કરવા પાત્ર બનેલા યુવાનોને નોંધણીની તક મળે છે. સાથે જ નામ, સરનામું અને અન્ય વિગતોમાં રહેલી ભૂલો સુધારી શકાય છે. મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાયેલું હોવું મતદાન માટે મહત્ત્વપૂર્ણ હોવાથી, આ પ્રક્રિયા પાત્ર નાગરિકોને ચૂંટણીમાં ભાગ લેવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

ચૂંટણી પંચના બંને નિર્ણયોથી મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની અને તેની તપાસ કરવાની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર થવાની શક્યતા છે. સર્ચેબલ PDFથી રાજકીય પક્ષોને બૂથ પ્રમાણે નામો અને ફેરફારો તપાસવામાં સરળતા મળશે, જ્યારે SSR દ્વારા મતદાર યાદીને અપડેટ કરવાનો પ્રયાસ થશે. જોકે, આ વ્યવસ્થાઓથી પારદર્શિતા કેટલી વધે છે તે તેના અમલ અને ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવતી માહિતી પર આધારિત રહેશે.