Uttarakhand Helicopter Accidents: કેદારનાથ અને બદ્રીનાથ જેવા ઊંચાઈ પર આવેલા ધાર્મિક સ્થળોની યાત્રા કરવા માટે હેલિકોપ્ટર શ્રદ્ધાળુઓ માટે સમય બચાવવાનું સરળ સાધન બની ગયું છે. લાંબી અને મુશ્કેલ પગપાળા યાત્રા થોડા જ મિનિટોમાં પૂરી થઈ શકે છે. પરંતુ હિમાલયના પહાડી વિસ્તારોમાં હેલિકોપ્ટર ઉડાડવું સામાન્ય ઉડાન કરતાં ઘણું જોખમી છે. સાંકડી ખીણો, ઊંચા પર્વતો, અચાનક બદલાતું હવામાન અને મર્યાદિત ઉતરાણ સ્થળો પાઇલટ માટે ગંભીર પડકાર ઊભા કરે છે.
30 ઑક્ટોબરે બદ્રીનાથથી દહેરાદૂન જઈ રહેલું ટ્રાન્સ ભારત એવિએશનનું હેલિકોપ્ટર જોશીમઠ નજીક ગુમ થયું હતું. હેલિકોપ્ટરે બપોરે આશરે 1.12 વાગ્યે ઉડાન ભરી હતી. તેમાં પાઇલટ સહિત છ લોકો સવાર હતા. બાદમાં અધિકારીઓએ પુષ્ટિ કરી હતી કે હેલિકોપ્ટર ચમોલી જિલ્લાના ચાયી ગામ પાસે દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયું હતું. આ ઘટનાએ ફરી એકવાર ચારધામ યાત્રા દરમિયાન હેલિકોપ્ટર સેવાઓની સુરક્ષા અંગે ચિંતા વધારી છે.
2025ની ચારધામ યાત્રા દરમિયાન પણ એક પછી એક હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટનાઓ સામે આવી હતી. ખાસ કરીને 15 જૂન 2025ના રોજ ગૌરીકુંડ પાસે થયેલી દુર્ઘટનામાં સાત લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. ઑક્ટોબર 2026માં જાહેર થયેલા એરક્રાફ્ટ એક્સિડેન્ટ ઇન્વેસ્ટિગેશન બ્યૂરો (AAIB)ના અંતિમ અહેવાલમાં હવામાનમાં ઝડપથી થયેલો ફેરફાર, પાઇલટનો કેદારનાથ ખીણનો મર્યાદિત અનુભવ અને ઉડાન માર્ગ ચાલુ રાખવાના નિર્ણયને દુર્ઘટનાનાં કારણોમાં સામેલ કરવામાં આવ્યાં હતાં.
હિમાલયમાં હેલિકોપ્ટર ઉડાડવું કેમ મુશ્કેલ છે?
હેલિકોપ્ટરની ખાસિયત એ છે કે તે સીધું ઉપર ઊઠી શકે છે, હવામાં એક જ જગ્યાએ સ્થિર રહી શકે છે અને નાની જગ્યામાં ઉતરી શકે છે. આ કારણે પહાડી વિસ્તારોમાં તેને ઉપયોગી માનવામાં આવે છે. જોકે, ઊંચાઈ વધતાં હેલિકોપ્ટરની કામગીરી પર અસર પડે છે.
સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ વધે તેમ હવા પાતળી થતી જાય છે. હવાની ઘનતા ઘટવાથી હેલિકોપ્ટરના રોટર બ્લેડને મળતું લિફ્ટ ઓછું થાય છે. સાથે જ એન્જિનની ઉપલબ્ધ શક્તિમાં પણ ઘટાડો થાય છે. પરિણામે હેલિકોપ્ટરની વજન ઊંચકવાની, ઉપર ચઢવાની અને હવામાં સ્થિર રહેવાની ક્ષમતા મર્યાદિત બને છે.
કેદારનાથનું હેલિપેડ સમુદ્ર સપાટીથી આશરે 11,500 ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલું છે. આટલી ઊંચાઈએ ઉડાન ભરતી વખતે હેલિકોપ્ટરમાં કેટલું ઇંધણ રાખવું, કેટલા મુસાફરો લઈ જવા અને હવામાન કેવું છે, તે તમામ બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું પડે છે.
પર્વતીય ભૂગોળ પણ જોખમ વધારે છે. મેદાની વિસ્તારમાં પાઇલટને માર્ગ બદલવા અથવા કટોકટીમાં ઉતરવા માટે અનેક વિકલ્પો મળી શકે છે. પરંતુ હિમાલયની સાંકડી ખીણોમાં બંને તરફ ઊંચા પર્વતો હોય છે. આવી સ્થિતિમાં આગળ અવરોધ આવે અથવા હવામાન ખરાબ થાય તો પાછા ફરવું પણ મુશ્કેલ બની શકે છે.
અચાનક બદલાતું હવામાન સૌથી મોટો પડકાર
હિમાલયમાં પવનની દિશા અને ગતિ ઝડપથી બદલાઈ શકે છે. પર્વતનાં શિખરો પરથી પસાર થતો પવન હેલિકોપ્ટરને અચાનક ઉપર કે નીચે ધકેલી શકે છે. પવનના આવા આંચકાઓને કારણે હેલિકોપ્ટરને નિયંત્રણમાં રાખવું મુશ્કેલ બને છે.
વાદળો પણ ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે. પહાડી વિસ્તારોમાં વાદળો ઝડપથી બને છે અને ખીણોમાં નીચે સુધી આવી શકે છે. વરસાદ, ધુમ્મસ અને ઓછી દૃશ્યતાને કારણે પાઇલટને સામેના પર્વતો અને ઉડાન માર્ગ સ્પષ્ટ દેખાતા નથી.
શ્રદ્ધાળુઓને લઈ જતી મોટાભાગની હેલિકોપ્ટર સેવાઓ વિઝ્યુઅલ ફ્લાઇટ રૂલ્સ (VFR) હેઠળ ચાલે છે. આ નિયમો પ્રમાણે પાઇલટે નિર્ધારિત દૃશ્યતા જાળવવી અને વાદળોથી જરૂરી અંતર રાખવું પડે છે. દૃશ્યતા ઘટે ત્યારે ઉડાન ચાલુ રાખવી જોખમી બની શકે છે. સાંકડી ખીણમાં માર્ગ બદલવો અથવા પાછા ફરવું પણ હંમેશાં શક્ય હોતું નથી.
હેલિકોપ્ટર ઉડાડતા પાઇલટ માટે કઈ લાયકાત જરૂરી?
ચારધામ યાત્રામાં હેલિકોપ્ટર સેવાઓ સામાન્ય રીતે ખાનગી ઉડ્ડયન કંપનીઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. આ કંપનીઓ નાગરિક ઉડ્ડયન મહાનિર્દેશાલય (DGCA)ના નિયમો હેઠળ કામગીરી કરે છે. પાઇલટ પાસે કમર્શિયલ હેલિકોપ્ટર પાઇલટ લાઇસન્સ (CPL-H) હોવું જરૂરી છે. ઉપરાંત, જે પ્રકારનું હેલિકોપ્ટર ઉડાડવાનું હોય તેની વિશેષ લાયકાત પણ મેળવવી પડે છે.
પરંતુ માત્ર લાઇસન્સ હોવું હિમાલયમાં સુરક્ષિત ઉડાન માટે પૂરતું નથી. પાઇલટને ઊંચાઈ પર ઉડાન ભરવાનો અનુભવ, પર્વતીય હવામાનની સમજ, સાંકડી ખીણોમાં ઉડાનનો અભ્યાસ અને કટોકટીની સ્થિતિનો સામનો કરવાની તાલીમ જરૂરી છે.
જૂન 2025માં ગૌરીકુંડ પાસે થયેલી દુર્ઘટનાએ આ બાબતનું મહત્ત્વ સ્પષ્ટ કર્યું હતું. દુર્ઘટનાગ્રસ્ત હેલિકોપ્ટર આર્યન એવિએશનનું બેલ 407 હતું. તેમાં છ મુસાફરો અને એક પાઇલટ સહિત સાત લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે પાઇલટને 2,000 કલાકથી વધુ ઉડાનનો અનુભવ હતો, પરંતુ મે 2025માં કેદારનાથ ખીણમાં ઉડાન શરૂ કરતાં પહેલાં તેણે ત્યાં ક્યારેય ઉડાન ભરી નહોતી.
AAIBના અંતિમ અહેવાલમાં ભલામણ કરવામાં આવી હતી કે પાઇલટને કોઈ ચોક્કસ ખીણમાં એકલા ઉડાન ભરવાની મંજૂરી આપતાં પહેલાં અનુભવી પાઇલટની દેખરેખ હેઠળ પર્વતીય વિસ્તારોમાં ઓછામાં ઓછા 50 કલાકની ઉડાનનો અનુભવ અપાવવો જોઈએ.
2026ની ચારધામ યાત્રા માટે નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે પાઇલટ્સ માટે પર્વતીય વિસ્તારોમાં ઓછામાં ઓછા 750 કલાકનો અનુભવ જરૂરી ગણાવ્યો હતો. તેમાં પાછલા એક વર્ષ દરમિયાન 100 કલાકનો અનુભવ અને કેદારનાથમાં ઓછામાં ઓછી 10 વખત ઉડાન ભરવા તથા ઉતરવાનો અનુભવ પણ સામેલ હતો.
અગાઉની દુર્ઘટનાઓએ પણ સુરક્ષા સામે સવાલો ઊભા કર્યા
15 જૂન 2025ની દુર્ઘટના પહેલાં પણ કેદારનાથ વિસ્તારમાં હેલિકોપ્ટર અકસ્માત થયો હતો. 18 ઑક્ટોબર 2022ના રોજ આર્યન એવિએશનનું બીજું બેલ 407 હેલિકોપ્ટર કેદારનાથ પાસે દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયું હતું. તેમાં સવાર તમામ સાત લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં.
AAIBની તપાસમાં સામે આવ્યું હતું કે તે સમયે હવામાન ખરાબ થઈ રહ્યું હોવા છતાં ક્રૂ દ્વારા સ્થિતિનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું નહોતું. તપાસમાં બગડતી હવામાન પરિસ્થિતિને દુર્ઘટનાનું સંભવિત કારણ ગણાવવામાં આવ્યું હતું.
2025ની દુર્ઘટના અંગેના અહેવાલમાં પણ હવામાનની માહિતી અને તેની મર્યાદાઓ પર ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું હતું. અહેવાલ મુજબ, ગાઢ થતાં અને નીચે ઊતરતાં વાદળો વચ્ચે પાઇલટે અગાઉના માર્ગ અને ઊંચાઈ પર ઉડાન ચાલુ રાખી હતી. ખીણમાંથી બહાર નીકળવાની નજીક પહોંચતાં દૃશ્યતા ખોરવાઈ ગઈ હતી. તપાસમાં હેલિકોપ્ટરમાં કોઈ ટેક્નિકલ ખામી હોવાનો પુરાવો મળ્યો નહોતો.
સુરક્ષિત ઉડાન માટે નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા જરૂરી
હિમાલયમાં હેલિકોપ્ટર સેવા માત્ર પાઇલટના અનુભવ કે હેલિકોપ્ટરની ટેક્નિકલ ક્ષમતા પર આધારિત નથી. હવામાનની સતત માહિતી, યોગ્ય ઉડાન સમય, મુસાફરો અને ઇંધણનું વજન, માર્ગની જાણકારી તથા નિયમનકારી દેખરેખ પણ એટલાં જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
આવી પરિસ્થિતિમાં પાઇલટ માટે સૌથી મહત્ત્વનો નિર્ણય હંમેશાં મુસાફરી પૂરી કરવાનો નથી હોતો. હવામાન અનુકૂળ ન હોય તો ઉડાન રદ કરવી અથવા વચ્ચે જ પાછા ફરવું પણ સુરક્ષાનો જરૂરી ભાગ છે. ચારધામ યાત્રામાં શ્રદ્ધાળુઓની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ટેક્નિકલ વ્યવસ્થા સાથે આવા સાવચેતીભર્યા નિર્ણયોને પણ પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે.
