• ચીન AIથી દુનિયાને ચોંકાવી રહ્યું છે ત્યારે ભારત મંદિર-મસ્જિદમાં ફસાયું છે

જ્યારે દુનિયા એઆઈથી ચોંકાવી રહી હતી, ઠિક તે સમયે ભારતમાં મહાકુંભની ધૂમ હતી અને કેન્દ્રીય પ્રદૂર્ષણ બોર્ડના રિપોર્ટના આધારે પ્રયાગરાજ સંગમમાં પાણીને ગંદૂ કહેનારાઓને નિશાના ઉપર લેવામાં આવ્યા હતા. ભારતીય રાજકારણીઓ દેશને સુવર્ણ યુગ તરફ લઈ જવા માટે પોતાની તમામ કોશિશ શરૂ કરી દીધી છે. તેથી હવે આપણે 21મી સદી તરફથી ઉંધી દિશા તરફ ભાગવાનું કામ કરવાનું છે. ફરીથી શાંતિની સ્થાપના કરવાની છે, બળદ ગાડા સહિતની ચીજ-વસ્તુઓ ફરીથી બહાર કાઢી લેવાની છે. ખાસ કરીને સુવર્ણ યુગમાં જવાની શરૂઆત 2014થી જ કરવામાં આવી, તે પહેલાના બધા રાજકારણીઓને તો 22મી સદીમાં જવાની ગાંડી ગેલછા હતી. હવે આપણી સુવર્ણ યુગમાં જવાની યાત્રા કેવી રહે છે, તે સમય જ બતાવશે. પરંતુ તે પહેલા થોડી બીજી કેટલીક આડી-અવળી ચર્ચા કરી લઈએ, જેનાથી સાબિત થઈ જશે કે આપણે કઈ તરફ જવાનું પ્રયાણ શરૂ કર્યું છે.. આપણે પ્રતિક્રાંતિના માર્ગ ઉપર ચાલવા લાગ્યા છીએ એટલે ચોક્કસ રીતે આજ નહીં તો કાલે સુવર્ણ યુગમાં પહોંચી તો જઈશું..

ડૉ. આંબેડકરે બૌદ્ધ ફિલસૂફીને ભારતીય ઇતિહાસમાં એક ક્રાંતિકારી ઘટના તરીકે વર્ણવતા, પુષ્યમિત્ર શુંગના શાસનકાળ દરમિયાન થયેલી ‘પ્રતિ-ક્રાંતિ’નો ઉલ્લેખ કર્યો છે. ગૌતમ બુદ્ધ પાસેથી મળેલા ‘અપ્પદીપ ભવ’ ના મહાન મંત્રે ‘ભાગ્ય અને ભગવાન’ ના દુષ્ટ ચક્રમાંથી મુક્તિ આપીને ભારતમાં સમાનતાના નવા યુગની શરૂઆત કરી હતી. આનાથી જાતિ વ્યવસ્થા પર ભારે ફટકો પડ્યો, જેણે ઉચ્ચ અને નીચાને દૈવી આધાર આપ્યો હતો. ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોના વિશેષાધિકારોનો અંત આવ્યો.

બૌદ્ધ ધર્મના પ્રખર પ્રચારક અશોકના સામ્રાજ્યમાં વૈદિક યજ્ઞોમાં ફરજિયાત બલિદાનની પ્રથા પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આનાથી યજ્ઞો પર આધાર રાખતા પુરોહિત વર્ગમાં ઘણો રોષ ફેલાયો હતો. આખરે 185 સીઈમાં સામવેદી બ્રાહ્મણ સેનાપતિ પુષ્યમિત્ર શુંગ. તેમણે છેલ્લા મૌર્ય સમ્રાટ બૃહદ્રથની હત્યા કરીને ‘બ્રાહ્મણવાદ’ પુનઃસ્થાપિત કર્યો. સમ્રાટ બન્યા પછી પુષ્યમિત્રે બૌદ્ધોને નિર્દયતાથી કચડી નાખ્યા, બૌદ્ધ સાધુના કપાયેલા માથાની કિંમત સો સોનાના સિક્કા નક્કી કરી અને બ્રાહ્મણોની સર્વોપરિતાને કાયદા સંહિતા તરીકે જાહેર કરી અને મનુસ્મૃતિ અપનાવી, જેમાં સ્ત્રીઓ અને શુદ્રોને ગુલામ ગણવામાં આવતા હતા. (બ્રાહ્મણવાદનો વિજય, પાનું 150, ડૉ. આંબેડકર સંપૂર્ણ સાહિત્ય)

લગભગ બે હજાર વર્ષ પછી ભારત ફરીથી ‘પ્રતિ-ક્રાંતિ’ના સમયગાળામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. 15 ઓગસ્ટ, 1947ના રોજ, ભારતે માત્ર અંગ્રેજોની સંસ્થાનવાદી શાસનથી સ્વતંત્રતા મેળવી નહીં પરંતુ એક ક્રાંતિકારી યુગમાં પણ પ્રવેશ કર્યો. આ એક નવા યુગની શરૂઆત હતી જેમાં સમાનતા, એકતા અને બંધુત્વ પર આધારિત બંધારણને સર્વોચ્ચ માનવામાં આવતું હતું, જેણે તમામ પ્રકારના શોષણ સામે કાયદા બનાવ્યા હતા અને વૈજ્ઞાનિક ચેતના સાથે સમાજનું નિર્માણ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો. સુભાષ ચંદ્ર બોઝ જેવા મહાન નેતાઓ માનતા હતા કે ભારતીય સમાજ કદાચ આ માટે તૈયાર નથી, તેથી લોકશાહીની જગ્યાએ સરમુખત્યારશાહી શાસન વ્યવસ્થા જરૂરી બનશે. પરંતુ ગાંધી-નેહરુની સ્વપ્નદ્રષ્ટા જોડીને એવા લોકોમાં વિશ્વાસ કેવી રીતે ન હોય જેમણે નિઃશસ્ત્ર, અહિંસક ચળવળ દ્વારા વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી શાસન ગણાતા બ્રિટિશ શાસનને ઉથલાવી નાખ્યું હતું.

જોકે, સ્વતંત્રતાના અમૃત મહોત્સવની ઉજવણી કરનાર દેશ એવા બધા જોખમોનો સામનો કરી રહ્યો છે જે 1947ની બધી સિદ્ધિઓને ઉલટાવી શકે છે, જે રીતે પુષ્યમિત્ર શુંગાએ સમ્રાટ બન્યા પછી બૌદ્ધ ધર્મ સાથે કર્યું હતું. આજે, સત્તાના આશ્રય હેઠળ પુષ્યમિત્રના સપનામાં નવા રંગો ઉમેરવામાં આવી રહ્યા છે. ‘ધર્મનિરપેક્ષ બંધારણ’ પર શપથ લેનારા શાસકો એવા ધાર્મિક નેતાઓ સામે નમી રહ્યા છે જેઓ ખુલ્લેઆમ ‘હિન્દુ રાષ્ટ્ર અને મનુસ્મૃતિ’ના નારા લગાવી રહ્યા છે.

કોર્પોરેટ ગુરુઓ અઠવાડિયામાં નેવું કલાક કામની માંગ કરી રહ્યા છે અને કોર્પોરેટ મીડિયાએ પોતાનું પ્લેટફોર્મ અભણ અને કટ્ટરપંથી બાબાઓને સોંપી દીધું છે જેઓ પોતાના નિવેદનોથી ભારતીય બંધારણને ફાડી નાખે છે. તહેવારો હવે આનંદ સાથે નહીં પણ થોડી આશંકા સાથે આવે છે. આ હોળીમાં ઘણી જગ્યાએ મસ્જિદો નહીં પરંતુ ભારતીય બંધારણને તાડપત્રીથી ઢાંકવામાં આવ્યું હતું.

એકંદરે હવે ભારત એક મોટા ઘોંઘાટમાં ફેરવાઈ ગયું છે જેમાં તેના વિકાસની ચર્ચા ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ છે. આ પ્રતિ-ક્રાંતિએ ભારતને અભૂતપૂર્વ નુકસાન પહોંચાડ્યું છે જેનો જવાબ ભવિષ્યમાં ચોક્કસપણે આપવામાં આવશે. હાલમાં, ચીન જેવા પડોશીઓથી પાછળ રહેવાની કોઈ ચિંતા પણ નથી.

દોઢ વર્ષ પહેલાં જ્યારે મંડી સ્થિત IIT ડિરેક્ટર લક્ષ્મીધર બેહેરા કહી રહ્યા હતા કે ‘માંસ ખાતા લોકોના કારણે હિમાચલમાં ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓ વધી રહી છે’, ત્યારે ચીનના હાંગઝોઉ શહેરમાં ડીપસીક નામનું સ્ટાર્ટઅપ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) પર આધારિત રિઝનિંગ મોડેલ ‘RI’ વિકસાવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યું હતું, જેથી ચીન આ ક્ષેત્રમાં અમેરિકાથી પાછળ ન રહે. તે પહેલા ઓપન AI એ ચેટ-GPT લોન્ચ કરીને વિશ્વને આશ્ચર્યચકિત કર્યું હતું. જાન્યુઆરી 2025માં ડીપસીક આરઆઈનું અનાવરણ કરીને ચીને આશ્ચર્યજનક રીતે પ્રતિક્રિયા આપી હતી. ઓપન એઆઈ, ગૂગલ અને માઇક્રોસોફ્ટ અબજો ડોલર ખર્ચીને તેમના એઆઈ મોડેલ્સ બનાવવામાં સક્ષમ હતા, જ્યારે ડીપસીકે ફક્ત છ મિલિયન ડોલર ખર્ચીને આ સિદ્ધિ હાંસલ કરી હતી.

જ્યારે દુનિયા AIથી આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ હતી, તે જ સમયે ભારતમાં મહાકુંભની ઉજવણી થઈ રહી હતી અને કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ બોર્ડના અહેવાલના આધારે પ્રયાગરાજ સંગમના પાણીને ગંદુ કહેનારાઓ નિશાન પર હતા. થોડા દિવસો પછી યુપી વિધાનસભામાં મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે આવા લોકોને ‘સુઅર અને ‘ગીધ’ ગણાવ્યા હતા. જેઓ ગંદકી ઉપર નિર્ભર રહે છે.

ચીન એ જ દેશ છે જ્યાં ભારતની આઝાદીના એક વર્ષ પછી ક્રાંતિ થઈ હતી. ભારતે ધર્મનિરપેક્ષ લોકશાહીનો માર્ગ પસંદ કર્યો, જ્યારે ચીને એક પક્ષની સત્તા સાથે સામ્યવાદી શાસનનો માર્ગ પસંદ કર્યો. આ બે ત્રીજી દુનિયાના દેશો વચ્ચે સ્પર્ધા સ્વાભાવિક હતી અને થોડા દાયકા પહેલા સુધી બંનેની સ્થિતિમાં કોઈ ખાસ તફાવત નહોતો. લોકશાહી પ્રજાસત્તાક હોવાને કારણે વિશ્વના મોટાભાગના દેશોની શુભેચ્છાઓ ભારત સાથે હતી, પરંતુ ભારતની પ્રગતિની ગાડી મંદિર-મસ્જિદ વિવાદના બ્રેક અને અંધશ્રદ્ધાના પ્રવેગકના દુષ્ટ ચક્રમાં ફસાઈ ગઈ અને ક્રેશ થઈ ગઈ.

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં આપણાથી ચીનનું આગળ નિકળવું પ્રાથમિકતાઓને પસંદ કરવામાં ભૂલોનું સ્પષ્ટ પરિણામ છે. 2014માં મોદી યુગની શરૂઆત સાથે આ ‘ભૂલો’ ફક્ત ભૂલો રહી ગઈ અને મત એકત્રિત (વોટ બેંક મજબૂત કરવા) કરવાની વ્યૂહરચનાનો આધાર બની ગઈ. જે આજ દિવસ સુધી ચાલી રહી છે. ભારતની તાકાત ગણાતી લોકશાહી ચૂંટણી જીતવાની આંટીઘૂંટીમાં ખોવાઈ ગઈ છે. ‘તર્ક અને જિજ્ઞાસા’ ને ‘ભારત વિરોધી ષડયંત્ર’ તરીકે ઓળખવામાં આવવા લાગ્યું છે.

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં ભારતને આગળ લઈ જવા માટે જવાબદારી ઉઠાવી રહેલા એક IITના ડિરેક્ટર જેમણે ભૂસ્ખલન માટે માંસ ખાવાને જવાબદાર ઠેરવ્યું હતું, તે પણ થોડા સમય પહેલા તેમના નિવેદન માટે પ્રખ્યાત થયા હતા કે તેમણે ‘મંત્રોની શક્તિથી તેમના એક મિત્ર અને તેના પરિવારને દુષ્ટ આત્માઓથી મુક્ત કર્યા હતા.’

આ ફક્ત એક IIT ડિરેક્ટરનો મુદ્દો નથી. 2021માં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના એક ન્યાયાધીશે તેમના લેખિત નિર્ણયમાં કહ્યું હતું કે ગાય એકમાત્ર પ્રાણી છે જે ઓક્સિજન શ્વાસમાં લે છે અને ઓક્સિજન છોડે છે. તેઓ અહીં અટક્યા નહીં. સૂર્ય આખી દુનિયાને ઉર્જા આપે છે, પરંતુ તેમણે લખ્યું છે કે ‘જ્યારે ગાયના ઘીથી યજ્ઞ કરવામાં આવે છે, ત્યારે સૂર્યને ઉર્જા મળે છે જેનાથી વરસાદ થાય છે અને પંચગવ્ય (ગાયના છાણ, મૂત્ર, દૂધ, દહીં અને ઘીનું મિશ્રણ) દ્વારા અસાધ્ય રોગો મટે છે.’ આના થોડા વર્ષો પહેલા, રાજસ્થાનના એક ન્યાયાધીશે કહ્યું હતું કે ઢેલ ગર્ભવતી થવા માટે મોર સાથે સમાગમ કરતો નથી પરંતુ મોરના આંસુ પીવે છે.

જો બીજો કોઈ સમય હોત તો મહત્વપૂર્ણ હોદ્દા પર રહેલા વૈજ્ઞાનિકો અને ન્યાયાધીશો દ્વારા કરવામાં આવેલી આ બકવાસની નિંદા કરવામાં આવી હોત, પરંતુ વર્તમાન સમયમાં તેમને ‘દેશભક્ત અને ભારતીય સંસ્કૃતિ પ્રત્યે સમર્પિત’ તરીકે પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. ભારતીય ઇતિહાસ રૈદાસ, નાનક, કબીર જેવા સંતોની પ્રશંસાથી ભરેલો છે જેમણે ધાર્મિક વિધિઓ અને અંધશ્રદ્ધાઓ પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. સમાજે સદીઓથી તેમના ઉપદેશોનું ગાન કર્યું છે પરંતુ હાલમાં તેમના જેવા પ્રશ્નો ઉઠાવવાની હિંમત ક્યાંય જોવા મળતી નથી. જો કોઈ આવી હિંમત બતાવે છે, તો તેને દેશદ્રોહી અને હિન્દુ દેશદ્રોહી તરીકે ચિતરવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન એ છે કે શું પ્રશ્નો ઉઠાવવા પર પ્રતિબંધ લાદીને સમાજનો વિકાસ શક્ય છે? ભારતને વિશ્વ નેતાનો ખિતાબ ત્યારે જ મળ્યો જ્યારે અહીં પ્રશ્નો પૂછવાની સ્વતંત્રતા હતી. ‘સત્ય’ ખાતર વેદોને પણ નિશાન બનાવવાની સ્વતંત્રતા હતી. પ્રશ્નો પૂછવાની આ સ્વતંત્રતામાંથી જૈન, બૌદ્ધ અને લોકાયત દર્શનનો ઉદ્ભવ થયો હતો. ઉપનિષદો સંપૂર્ણપણે ગુરુ અને તેમના શિષ્યો વચ્ચેના પ્રશ્નો અને જવાબો છે. આજે, ભારતને વિશ્વ નેતા બનાવવા માટે ઘણો હોબાળો થઈ રહ્યો છે, પરંતુ બીજી તરફ આવશ્યક જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનના ખુલ્લા કેમ્પસના વિચારને પણ તાળું મારી દેવામાં આવ્યું છે. ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી આ પ્રતિ-ક્રાંતિનો પ્રતીકાત્મક ચહેરો છે જેમના માટે ‘એઆઈ’ અન્ય તમામ જ્ઞાનની જેમ ભારતમાં ‘પહેલેથી જ’ હાજર હતું કારણ કે બાળક જન્મતાની સાથે જ તે ‘आ आई’ (એ માં) ને બોલાવે છે!

એ પણ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ છે કે ભારતમાં પ્રતિ-ક્રાંતિનો આ તબક્કો એવા સમયે વેગ પકડી રહ્યો છે જ્યારે માનવ જ્ઞાને ભગવાનની વિભાવના પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. ચાર્લ્સ ડાર્વિનના ઉત્ક્રાંતિ સિદ્ધાંતથી શરૂ થયેલી વાત સ્ટીફન હોકિંગ જેવા મહાન વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ભગવાન નથી તેવી ઘોષણા સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ સમયે ભારતમાં રાજકારણીઓ પોતે ખુલ્લેઆમ પોતાને ભગવાનના અવતાર જાહેર કરી રહ્યા છે જ્યારે વિજ્ઞાનના વિદ્યાર્થીઓને ગંગાનું પાણી પ્રદૂષિત હોવાનું કહેવાની મંજૂરી નથી. પ્રતિ-ક્રાંતિનો આ સમયગાળો કેટલો સમય ચાલશે તે કહેવું મુશ્કેલ છે. પરંતુ એ વાત ચોક્કસ છે કે આ યુગ દરમિયાન ‘ભારતનો યુગ’ નહીં આવે તે નક્કી છે.