• નકલી મતદાતાઓને શોધવા માટે શું કરી રહ્યું છે ચૂંટણી પંચ?

ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI)એ મતદાર યાદીમાં નકલી મતદારોને ઓળખવા માટે તેના સોફ્ટવેરમાં એક નવો વિકલ્પ દાખલ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. કોંગ્રેસ અને તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) દ્વારા લગાવવામાં આવેલા આરોપો બાદ આ પગલું લેવામાં આવ્યું છે. બંને પક્ષોએ દાવો કર્યો હતો કે મતદાર યાદી ડુપ્લિકેટ અને નકલી મતદારોથી ભરેલી છે. આ જ કારણ છે કે ભાજપ ચૂંટણી જીતી રહ્યું છે. ચૂંટણી પંચની નવી સુવિધા દ્વારા ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી (ERO)એ શોધી શકશે કે કોઈ ચોક્કસ ચૂંટણી ફોટો ઓળખ કાર્ડ (EPIC)નંબર સામે એક કરતાં વધુ નામ નોંધાયેલા છે કે નહીં.

ચૂંટણી પંચે આ નવા મોડ્યુલ વિશે તમામ રાજ્યોના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓને જાણ કરી છે. જે ‘ડુપ્લિકેટ EPIC નંબર’ ની સમસ્યાને ઠીક કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે આ પગલું મતદાર યાદીની સત્યતા અને શુદ્ધિ વધારવા અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવાના હેતુથી લેવામાં આવ્યું છે. મહારાષ્ટ્રમાં કોંગ્રેસ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં ટીએમસી દ્વારા આ મુદ્દો ઉગ્રતાથી ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો, ત્યારબાદ પંચે તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવાનો નિર્ણય લીધો.

આ પહેલ પારદર્શિતા તરફનું એક પગલું હોઈ શકે છે, પરંતુ ચૂંટણી પંચ ઘણા વિવાદોથી ઘેરાયેલું છે. વિરોધ પક્ષો ખાસ કરીને ટીએમસી અને કોંગ્રેસે, કમિશનની નિષ્પક્ષતા પર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. 2019ની લોકસભા ચૂંટણી અને 2021ની પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભા ચૂંટણી દરમિયાન આયોગ પર ભાજપની તરફેણમાં કામ કરવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત, કોવિડ-19ની બીજી વેવ દરમિયાન પ્રોટોકોલ વિના ચૂંટણી રેલીઓને મંજૂરી આપવા બદલ પણ કમિશનની ટીકા થઈ હતી.

તાજેતરમાં જ ટીએમસીએ દાવો કર્યો હતો કે પશ્ચિમ બંગાળની મતદાર યાદીમાં લાખો નકલી મતદારો છે જેમને ભાજપ શાસિત રાજ્યોમાંથી લાવવામાં આવ્યા છે. પાર્ટીએ તેને લોકશાહી માટે ખતરો ગણાવ્યો હતો અને કમિશન પાસેથી કડક કાર્યવાહીની માંગ કરી હતી. આ આરોપોના જવાબમાં કમિશને કહ્યું કે તે તકનીકી સુધારાઓ દ્વારા સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવશે.

નવું મોડ્યુલ કેવી રીતે કાર્ય કરશે?

નવા સોફ્ટવેર વિકલ્પ હેઠળ ERO હવે મતદાર યાદીમાં ડુપ્લિકેટ EPIC નંબરોને સરળતાથી ટ્રેક કરી શકશે. અગાઉ આ સુવિધા મર્યાદિત હતી, જેના કારણે એક જ EPIC નંબર પર અલગ-અલગ રાજ્યોમાં મતદારો નોંધાયેલા હોવાની ફરિયાદો ઉઠી હતી. પંચે પશ્ચિમ બંગાળમાં મતદાર યાદીમાં સુધારાનું કામ 21 માર્ચ સુધીમાં પૂર્ણ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.

મુખ્યમંત્રી અને તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) ના અધ્યક્ષ મમતા બેનર્જીએ 27 ફેબ્રુઆરીએ કોલકાતાના નેતાજી ઇન્ડોર સ્ટેડિયમ ખાતે પાર્ટીની સંગઠનાત્મક બેઠકમાં ભાજપ પર 2026ની વિધાનસભા ચૂંટણી માટે મતદાર યાદીમાં છેડછાડ કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે ભાજપ અન્ય રાજ્યો, ખાસ કરીને રાજસ્થાન અને હરિયાણાના “નકલી મતદારો” ઉમેરીને ચૂંટણી પ્રક્રિયાને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.

મમતાએ આરોપ લગાવ્યો કે ભાજપ હરિયાણા, ગુજરાત, રાજસ્થાન, બિહાર અને પંજાબ જેવા રાજ્યોના મતદારોને યાદીમાં સામેલ કરી રહી છે. જેમાં સૌથી વધુ મતદારો હરિયાણા અને ગુજરાતના છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે આ મતદારોના નામ પશ્ચિમ બંગાળના હાલના મતદારોના ચૂંટણી ફોટો ઓળખ કાર્ડ (EPIC) નંબરો સાથે જોડવામાં આવી રહ્યા છે, જેનાથી માન્ય મતદારોની નકલ બનાવવામાં આવી રહી છે.

મમતા બેનર્જીએ બે એજન્સીઓનું નામ આપ્યું અને આરોપ લગાવ્યો કે ભાજપે તેમને આ કામ માટે નિયુક્ત કર્યા છે. આ એજન્સીઓના નામ છે – એસોસિએશન ઓફ બ્રિલિયન્ટ માઇન્ડ્સ અને ઇન્ડિયા 360. તેમણે કહ્યું કે આ એજન્સીઓ “ભ્રષ્ટ બ્લોક-સ્તરના રિટર્નિંગ અધિકારીઓ” અને ડેટા એન્ટ્રી ઓપરેટરો સાથે મળીને કામ કરી રહી હતી અને તેમને દિલ્હીથી નિર્દેશ આપવામાં આવી રહ્યા હતા.

મુખ્યમંત્રીએ એક યાદી પ્રદર્શિત કરી અને દાવો કર્યો કે તેમાં પશ્ચિમ બંગાળના રહેવાસીઓ સાથે સમાન EPIC નંબર હેઠળ નોંધાયેલા અન્ય રાજ્યોના નકલી મતદારોના પુરાવા છે. તેમણે કહ્યું, “મારી પાસે બધા જિલ્લાઓમાંથી પુરાવા છે.” જોકે, આ પુરાવાઓ વિશે વિગતવાર માહિતી જાહેરમાં શેર કરવામાં આવી ન હતી. તેમણે દક્ષિણ દિનાજપુરના ગંગારામપુર અને મુર્શિદાબાદના રાણીનગર જેવા જિલ્લાઓના ઉદાહરણો આપ્યા જ્યાં જૂના મતદારોને નવા મતદારો સાથે બદલવામાં આવી રહ્યા હતા.

કોંગ્રેસે ચૂંટણી પંચ પાસેથી 2009થી 2024 દરમિયાન હરિયાણા અને મહારાષ્ટ્રમાં યોજાયેલી ચૂંટણીઓની મતદાર યાદી માંગી હતી. પરંતુ કમિશને આનાકાની કરી હતી. તેથી મામલો કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. કમિશને કોર્ટને કહ્યું કે તે ત્રણ મહિનામાં નક્કી કરશે કે આ મતદાર યાદી આપવી જોઈએ કે નહીં. જોકે આ મતદાર યાદી હંમેશા કમિશન પાસે તૈયાર હોય છે, તેમ છતાં કમિશન બહાના બનાવી રહ્યું છે. ચૂંટણી દરમિયાન હરિયાણા અને મહારાષ્ટ્રની મતદાર યાદીઓમાં અનિયમિતતાની ઘણી ફરિયાદો મળી હતી. પરંતુ કમિશને તેમના પર કોઈ ધ્યાન આપ્યું નહીં.

હરિયાણા વિધાનસભા ચૂંટણીના મતદાન પછી એક્ઝિટ પોલ્સે સંકેત આપ્યો છે કે રાજ્યમાં કોંગ્રેસ સરકાર બનાવશે. પરંતુ પરિણામો તેનાથી વિપરીત હતા. હરિયાણા ચૂંટણીમાં વોટ ફોર ડેમોક્રેસી (VFD) એ મતદાનની ટકાવારી વધારી દીધી. મહારાષ્ટ્રમાં પણ આવા જ આરોપો લાગ્યા હતા. ત્યાં એક જ બિલ્ડિંગમાં સાત હજાર મતદારો જોવા મળ્યા. વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ પણ લોકસભામાં આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.

જોકે, ચૂંટણી પંચના આ પગલાને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવાના પ્રયાસ તરીકે ગણવામાં આવી રહ્યું છે. જોકે, વિપક્ષનું કહેવું છે કે ટેકનિકલ સુધારાઓની સાથે કમિશનને તેની કામગીરીમાં પણ ફેરફાર કરવાની જરૂર છે જેથી તેની નિષ્પક્ષતા પર પ્રશ્ન ન ઉઠાવવામાં આવે. આવનારા દિવસોમાં એ જોવું રસપ્રદ રહેશે કે આ નવી સુવિધા નકલી મતદારોની સમસ્યાને કેટલી હદ સુધી હલ કરવામાં સક્ષમ છે અને શું તે વિવાદો ઘટાડવામાં મદદરૂપ સાબિત થાય છે કે નહીં?