Akhilesh Yadav: ઉત્તર પ્રદેશની રાજનીતિમાં છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી એક એવો મુદ્દો ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે, જેમાં ધર્મ, રાજકારણ અને ચૂંટણીની વ્યૂહરચના ત્રણેય એકસાથે જોવા મળી રહ્યા છે. જ્યોતિષપીઠના શંકરાચાર્ય સ્વામી અવિમુક્તેશ્વરાનંદ સરસ્વતીની ‘ગવિષ્ટિ યાત્રા’ અને સમાજવાદી પાર્ટી (સપા) તરફથી મળેલા ઉષ્માભર્યા સ્વાગતને કારણે રાજકીય વર્તુળોમાં અનેક પ્રકારની અટકળો શરૂ થઈ છે. વિશ્લેષકો માની રહ્યા છે કે આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ માત્ર ધાર્મિક કાર્યક્રમ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ 2027ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને રાજકીય સંકેતો પણ આપી રહ્યો છે.
ગવિષ્ટિ યાત્રા અને સપાનું સ્વાગત ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યું
સ્વામી અવિમુક્તેશ્વરાનંદ સરસ્વતી ગોમાતાને ‘રાષ્ટ્રમાતા’ જાહેર કરવાની માંગ સાથે દેશવ્યાપી ગવિષ્ટિ યાત્રા પર નીકળ્યા હતા અને 17 જુલાઈએ તેઓ અયોધ્યા પહોંચ્યા હતા. તે દરમિયાન દિલ્હીમાં અન્ય રાજકીય વિરોધ પ્રદર્શનો ચાલી રહ્યા હોવા છતાં ઉત્તર પ્રદેશમાં તેમની યાત્રાને વિશેષ રાજકીય મહત્વ મળ્યું.
ચર્ચાનું મુખ્ય કારણ એ રહ્યું કે સમાજવાદી પાર્ટીના અનેક સાંસદો, ધારાસભ્યો, પદાધિકારીઓ અને કાર્યકરો દ્વારા વિવિધ સ્થળોએ શંકરાચાર્યનું ભવ્ય સ્વાગત કરવામાં આવ્યું. સામાન્ય રીતે ધર્મનિરપેક્ષ રાજનીતિ સાથે જોડાતી સમાજવાદી પાર્ટીનો આ અભિગમ ઘણા લોકો માટે આશ્ચર્યજનક રહ્યો.
અખિલેશ યાદવની મુલાકાત બાદ વધ્યું રાજકીય કૌતુક
ગવિષ્ટિ યાત્રા પહેલાં સપા પ્રમુખ અખિલેશ યાદવે લખનૌમાં શંકરાચાર્ય સાથે મુલાકાત કરી હતી. બંને વચ્ચે ગૌસંરક્ષણ, સનાતન પરંપરા અને સામાજિક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ હતી. ત્યારબાદ અખિલેશે સોશિયલ મીડિયા પર “જો સનાતન છે, તે જ સમાજવાદ છે” જેવી ટિપ્પણી કરી હતી.
આ નિવેદન બાદ સપા કાર્યાલય પર પણ સમાન સંદેશાવાળા પોસ્ટરો લગાવવામાં આવ્યા, જ્યારે ભાજપે તેની ટીકા કરી હતી. બીજી તરફ સપાના પરંપરાગત સમર્થકોમાં પણ આ નિવેદન અંગે ચર્ચા અને મૂંઝવણ જોવા મળી હતી.
સમાજવાદ અને સનાતન વચ્ચેનો સંબંધ ચર્ચામાં
રાજકીય નિરીક્ષકોનું માનવું છે કે સમાજવાદી વિચારધારાના પ્રણેતા ડૉ. રામમનોહર લોહિયા અને આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવ ધર્મ અને રાજકારણને અલગ રાખવાની વાત કરતા હતા. લોહિયાના મત મુજબ ધર્મ અને રાજનીતિનું અતિશય મિશ્રણ બંને માટે નુકસાનકારક બની શકે છે.
તે કારણે કેટલાક રાજકીય વર્તુળોમાં એવો સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો કે સમાજવાદી પાર્ટી પોતાની પરંપરાગત વિચારધારાથી અલગ દિશામાં આગળ વધી રહી છે કે પછી બદલાતી રાજકીય પરિસ્થિતિને અનુરૂપ નવી વ્યૂહરચના અપનાવી રહી છે.
‘સનાતન’ શબ્દના અર્થને લઈને મતભેદ
વિવિધ રાજકીય અને સામાજિક વર્તુળોમાં ‘સનાતન’ શબ્દનો અર્થ શું હોવો જોઈએ તે મુદ્દે પણ ચર્ચા તેજ બની છે. કેટલાક લોકો તેને ભારતીય સંસ્કૃતિના સર્વસમાવેશક મૂલ્યો સાથે જોડે છે, જ્યારે અન્ય કેટલાકનું માનવું છે કે આજના રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં આ શબ્દનો ઉપયોગ અલગ અર્થમાં થઈ રહ્યો છે.
કેટલાક ડાબેરી નેતાઓએ સમાજવાદી પાર્ટીને સ્પષ્ટતા કરવાની સલાહ આપી છે કે તે સનાતનને આધ્યાત્મિક મૂલ્યોના અર્થમાં જુએ છે કે રાજકીય અર્થમાં.
અયોધ્યામાં શંકરાચાર્યના નિવેદનો પણ ચર્ચામાં રહ્યા
અયોધ્યા પ્રવાસ દરમિયાન શંકરાચાર્યએ એક સમાજવાદી પાર્ટીના નેતા સાથે સંકળાયેલા સ્થળે કાર્યક્રમમાં હાજરી આપી હતી. બાદમાં પત્રકારો સાથેની વાતચીતમાં તેમણે રામ મંદિર અંગે પૂછાયેલા પ્રશ્નના જવાબમાં જણાવ્યું હતું કે મંદિરનું સંપૂર્ણ નિર્માણ પૂર્ણ થયા બાદ જ તેઓ ત્યાં દર્શન કરવા જશે.
તેમના આ નિવેદનની રાજકીય રીતે પણ ચર્ચા થઈ હતી અને તેની સરખામણી અગાઉ અખિલેશ યાદવ દ્વારા આપવામાં આવેલા નિવેદનો સાથે કરવામાં આવી હતી.
શંકરાચાર્યએ સપા સાથેના સંબંધો અંગે શું કહ્યું?
જ્યારે તેમને સમાજવાદી પાર્ટી સાથે વધતી નજીકતા અંગે પ્રશ્ન પૂછાયો ત્યારે તેમણે જણાવ્યું કે તેઓ દરેક રાજકીય પક્ષના લોકોને પોતાની યાત્રામાં જોડાવાનું આમંત્રણ આપે છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, કોઈપણ ભારતીય અને હિંદુ વ્યક્તિ તેમની યાત્રામાં ભાગ લઈ શકે છે.
2015માં વારાણસીમાં થયેલા પોલીસ લાઠીચાર્જ અંગે પૂછાયેલા પ્રશ્નના જવાબમાં તેમણે યાદ અપાવ્યું કે ત્યારબાદ અખિલેશ યાદવે આ ઘટનાને લઈને ખેદ વ્યક્ત કર્યો હતો અને બંને વચ્ચે બાદમાં અનેક વખત મુલાકાતો પણ થઈ હતી.
શું ભાજપના આરોપોની ધાર મંદ કરવાની વ્યૂહરચના?
ઘણા રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે સમાજવાદી પાર્ટી આગામી વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં પોતાની એવી છબી ઉભી કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, જેના કારણે ભાજપ દ્વારા વર્ષોથી લગાવવામાં આવતા ‘રામ વિરોધી’ અથવા ‘હિંદુ વિરોધી’ હોવાના આરોપોની અસર ઓછી થઈ શકે.
વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે આ વ્યૂહરચના દ્વારા સપા એવા મતદારો સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, જે ધાર્મિક રીતે સક્રિય હોવા છતાં ભાજપથી અસંતુષ્ટ છે.
સોફ્ટ હિંદુત્વની રાજનીતિ કેટલી અસરકારક?
કેટલાક રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ભાજપ વર્ષોથી હિંદુત્વના મુદ્દે મજબૂત રાજકીય આધાર ધરાવે છે અને અન્ય પક્ષો માટે એ જ મુદ્દે સ્પર્ધા કરવી સરળ નથી.
તેમના મત મુજબ ભારતીય રાજકારણમાં અત્યાર સુધી એવો સ્પષ્ટ દાખલો જોવા મળ્યો નથી જેમાં સોફ્ટ હિંદુત્વની રાજનીતિ હાર્ડ હિંદુત્વ સામે લાંબા ગાળે સફળ સાબિત થઈ હોય.
સપાના પરંપરાગત મતદારો પર શું અસર પડશે?
બીજી તરફ કેટલાક નિરીક્ષકો ચેતવણી આપે છે કે જો સમાજવાદી પાર્ટી પોતાના પરંપરાગત સામાજિક ન્યાય અને પીડીએ (પછાત, દલિત, અલ્પસંખ્યક અને મહિલાઓ) આધારિત રાજકીય એજન્ડાથી દૂર જશે તો તેના પરંપરાગત મતદારોમાં અસંતોષ ઊભો થઈ શકે છે.
2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં સમાજવાદી પાર્ટીને મળેલી સફળતા પાછળ પીડીએ સમીકરણને મહત્વપૂર્ણ કારણ માનવામાં આવ્યું હતું. તેથી આ આધારને જાળવી રાખવો પણ પાર્ટી માટે મહત્વપૂર્ણ પડકાર બની શકે છે.
સમર્થકોનું અલગ તર્ક
સમાજવાદી પાર્ટીના કેટલાક સમર્થકોનું માનવું છે કે બદલાતી સામાજિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિમાં તમામ વર્ગો સાથે સંવાદ જાળવવો જરૂરી બની ગયો છે. તેમના મતે ગૌસંરક્ષણ જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવી અથવા ધાર્મિક આગેવાનો સાથે મુલાકાત કરવી એ રાજકીય સમીકરણનો એક ભાગ હોઈ શકે છે અને તેને વિચારધારામાં સંપૂર્ણ પરિવર્તન તરીકે જોવું યોગ્ય નથી.
વિપક્ષી પક્ષોની ટીકા પણ તેજ
બીજી તરફ કેટલાક વિરોધી રાજકીય પક્ષો આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને ઉત્તર પ્રદેશમાં હિંદુ મતદારોને આકર્ષવા માટેની સ્પર્ધા તરીકે રજૂ કરી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે હવે વિવિધ પક્ષો ધાર્મિક મુદ્દાઓ પર વધુ સક્રિય બની રહ્યા છે, જેના કારણે પરંપરાગત રાજકીય મુદ્દાઓ પાછળ ધકેલાઈ રહ્યા છે.
2027ની ચૂંટણી પહેલાં રાજકીય સંદેશા સ્પષ્ટ
સમગ્ર ઘટનાક્રમ પરથી એટલું સ્પષ્ટ થાય છે કે ઉત્તર પ્રદેશની રાજનીતિમાં ધાર્મિક પ્રતીકો, સામાજિક સમીકરણો અને ચૂંટણી વ્યૂહરચનાઓનું મહત્વ વધુ વધી રહ્યું છે. સમાજવાદી પાર્ટી પોતાની રાજકીય છબીમાં પરિવર્તન લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે કે માત્ર વ્યાપક મતદારો સુધી પહોંચવા માટે નવી રાજકીય ભાષા અપનાવી રહી છે, તેનો સ્પષ્ટ જવાબ આગામી મહિનાઓમાં મળવાની શક્યતા છે. જોકે, 2027ની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં આ મુદ્દો ઉત્તર પ્રદેશના રાજકારણમાં ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહેવાની પૂરી શક્યતા છે.
