રાજસ્થાનના જેસલમેર જિલ્લાના મોહનગઢમાં બોરવેલ દરમિયાન અચાનક ફૂટેલી જળધારાએ આખી દુનિયાને ચોંકવી દીધી છે. દેશ-દુનિયાના વૈજ્ઞાનિકો આ ઘટના પર અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. બોરવેલ ખોદતી વખતે અચાનક મોટો પાણીનો ફૂવારો ઉછળ્યો હતો. પાણીનું દબાણ એટલું વધારે હતું કે લોકો તેને જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા હતા. થોડી જ વારમાં આસપાસના વિસ્તારમાં પાણી ભરાઈ ગયા હતા. હવે લોકો પૂછે છે કે શું આ સરસ્વતી નદીનું પાણી છે? બે દિવસ બાદ આ જુસ્સાબંધ નીકળતું પાણી બંધ થયું છે.

ભૂગર્ભ જળ વિભાગની ટીમની તપાસ

કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકારના ભૂગર્ભ જળ વિભાગની ટીમો પણ ઘટનાસ્થળે પહોંચી ગઈ છે અને જમીનમાંથી અચાનક મોટા પાયે પાણી છોડવાની ઘટનાની તપાસમાં વ્યસ્ત છે. વિસ્તારમાં ચર્ચા એ છે કે પાણીનું દબાણ આટલું ઝડપથી કેવી રીતે વધ્યું? સેંકડો વર્ષ પહેલા લુપ્ત થઈ ગયેલી સરસ્વતી નદીનું પાણી હોવાનું સ્થાનિક લોકો માની રહ્યા છે.

અગાઉની સરકારોએ અહીં સરસ્વતી નદીના ખોદકામ અને તપાસ માટે ઈસરોની મદદ લીધી હતી. ઈસરોએ આપેલા ચિત્ર અને નકશા અનુસાર ખોદવામાં આવેલા ટ્યુબવેલમાંથી સારું પાણી મળી આવ્યું હતું, જેનું પછીથી પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તપાસ દરમિયાન પાણીની ઉંમર સરસ્વતી નદીની ઉંમર જેટલી જ હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.

આ તમામ પ્રશ્નો અંગે ભૂગર્ભજળ વિભાગના વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક નિવૃત્ત વિમલ સોની ચર્ચા કરી હતી. ભૂગર્ભ જળ વિભાગના વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક નિવૃત્ત વિમલે જણાવ્યું કે મોહનગઢમાં ખોદકામ દરમિયાન પાણીનું દબાણ બહાર આવી રહ્યું છે. તેની ચકાસણી કરવામાં આવી રહી છે. તેમણે જણાવ્યું કે આ વિસ્તારમાં 30 મીટર અને 100 મીટર સુધીના ટ્યુબવેલનું ખોદકામ કરવામાં આવે છે. જ્યાંથી પાણી નીકળે છે ત્યાંથી 100 મીટર સુધી ટ્યુબવેલ ખોદવામાં આવ્યો હતો. જ્યાં નીચે પાણીનો પરપોટો હતો. ડ્રિલિંગને કારણે કાણું પડતાં જ દબાણ સાથે પાણી બહાર આવ્યું હતું.

બહાર આવતું પાણી સફેદ રંગનું દેખાય છે. જેસલમેર વિસ્તારમાં જીપ્સમ હોવાથી. જીપ્સમમાં ઓગળીને પાણી બહાર આવી રહ્યું છે. આ ટ્યુબવેલમાંથી નીકળતું પાણી સરસ્વતી નદીનું છે કે નહીં તે અંગે દાવો કરવો ખૂબ જ વહેલું છે. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું કે સરસ્વતી નદીની પેલેઓ ચેનલ સરહદ વિસ્તારને અડીને આવેલા વિસ્તારમાં છે, જે મહેન્દ્રગઢથી દૂર છે.

ભૂગર્ભ જળ વિભાગના વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક નિવૃત્ત વિમલ સોનીએ જણાવ્યું હતું કે તેમણે સરસ્વતી નદીની પેલેઓ ચેનલ પર લાંબા સમય સુધી કામ કર્યું હતું. તેના રૂટ પર ટ્યુબવેલ બનાવવામાં આવ્યા હતા. સરકાર બદલાતા સરસ્વતી નદીનું કામ પણ અટકી જાય છે. જો કે સરસ્વતી નદી સરહદ નજીકના વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે. જ્યાં ભૂગર્ભજળ વિભાગે ઈસરોના વૈજ્ઞાનિક ડો.બત્રા સાથે મળીને કામ કર્યું હતું. સરસ્વતી નદીની શોધ અંગે આગળનું કામ કરવું જોઈએ. આ સાથે રણ વિસ્તારમાં પાણીની સમસ્યા નહીં રહે.

વાસ્તવમાં, રાજસ્થાનમાં સરસ્વતી શોધવાનું કામ અગાઉ પણ કરવામાં આવ્યું છે. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ, કેન્દ્રીય ભૂગર્ભ જળ બોર્ડ, ભાભા અણુ સંશોધન કેન્દ્ર, ભારતીય અવકાશ સંશોધન કેન્દ્રનું પ્રાદેશિક રિમોટ સેન્સિંગ, કેન્દ્રીય અને રાજ્ય ભૂગર્ભ જળ બોર્ડે આ દિશામાં કામ કર્યું છે.

2 દિવસ પછી પાણી આવતું બંધ થઈ ગયું

વરિષ્ઠ ભૂગર્ભજળ વૈજ્ઞાનિક અને રાજસ્થાન ગ્રાઉન્ડ વોટર બોર્ડ વિભાગના પ્રભારી ડો. નારાયણ ઈનાખિયા કહે છે, “મોહનગઢમાં ટ્યુબવેલના ડ્રિલિંગ દરમિયાન, ભૂગર્ભજળનો સ્વયંભૂ પ્રવાહ શરૂ થઈ ગયો હતો. ભૂગર્ભજળ મોટા પ્રમાણમાં વહી રહ્યું હતું. સામાન્ય રીતે ભૂગર્ભજળનું પાણી વહેતું હતું. જેસલમેરમાં આ સ્થિતિ 2 દિવસ સુધી ચાલુ રહી, પરંતુ આજે અહીંથી પાણીની અવરજવર બંધ થઈ ગઈ છે.

સરસ્વતી નદીના પાણીનું શું થયું?

1994 અને 2002 વચ્ચે જેસલમેરમાં 8 સ્થળોએ ભૂગર્ભજળ પર અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. તેને 2003માં ભાભા અણુ સંશોધન કેન્દ્રમાં ભૂગર્ભજળના નમૂનાઓનું આઇસોટોપ પરીક્ષણ કરવા માટે મોકલવામાં આવ્યું હતું, જે પાણીની ઉંમર નક્કી કરી શકે છે.
કેન્દ્રને મોકલવામાં આવેલા રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે અહીં મળી આવેલું ભૂગર્ભજળ 1900 થી 5700 વર્ષ જૂનું હોઈ શકે છે. આ સિવાય ઈસરોના જોધપુર સ્થિત રિમોટ સેન્સિંગ સેન્ટરના રિપોર્ટમાં પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે જેસલમેરમાં સરસ્વતી નદીના વહેણના સંકેતો છે. તેનો પ્રવાહ પાકિસ્તાન સરહદે જેસલમેરમાંથી પસાર થઈને કચ્છના રણમાં પડ્યો હતો.

1994 થી 2003 સુધી ખોદકામ ચાલુ રહ્યું. દરમિયાન, ખોદકામ દરમિયાન જે પણ પાણી બહાર આવ્યું હતું, તેની ઉંમર 2 થી 5 હજાર વર્ષ પહેલાંની હોવાનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે સરસ્વતી કાળનું હોવાનું મનાય છે. વર્ષ 1994માં આ કામ અધવચ્ચે બંધ કરવું પડ્યું હતું. તે સમયે ખોદકામ માટેનું બજેટ માત્ર 27 લાખ રૂપિયા હતું.
1994-2003 વચ્ચે 8 થી વધુ કૂવા ખોદવામાં આવ્યા હતા. ચાર કુવાઓ 50 થી 60 મીટર ઉંડે ખોદવામાં આવ્યા હતા અને જે પાણી નીકળ્યું હતું તેની ઉંમર 1700 થી 5700 વર્ષ હોવાનું પુષ્ટિ મળી હતી. તે જ સમયે, 150 થી 300 મીટર ઊંડા 4 કૂવા ખોદવામાં આવ્યા હતા અને ત્યારબાદ નમૂના લેવામાં આવ્યા હતા. જેમાં પાણીની ઉંમર 2100 થી 8000 વર્ષ હોવાનું પુષ્ટિ મળી હતી. તમામ 8 કુવાઓનું પાણી મીઠું જણાયું હતું.

ખોદકામ 2003થી બંધ

રાજસ્થાનમાં સરસ્વતી નદીનું ખોદકામ 2003થી બંધ છે. રાજસ્થાન સરકાર 2003 થી 2015 સુધી સતત સરસ્વતી નદીના સંશોધન માટે બજેટ મેળવી શકી નથી તે એક મોટી કમનસીબી છે. ફેબ્રુઆરી 2015માં ભૂગર્ભ જળ વિભાગ દ્વારા ફરી એકવાર સરસ્વતી નદી માટે 70 કરોડ રૂપિયાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી અને રાજસ્થાન સરકારને મોકલવામાં આવી હતી. આ પ્રસ્તાવ પર સરકાર તરફથી કોઈ પણ પ્રકારનો જવાબ આવ્યો નથી. તેમ નિષ્ણાંત વિમલ સોનીનું કહેવું છે.