Bhadohi-Sant Ravidas Nagar: ઉત્તર પ્રદેશનો ભદોહી જિલ્લો ફરી એકવાર પોતાના નામને લઈને ચર્ચામાં આવ્યો છે. રાજ્યના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે જાહેરાત કરી છે કે ભદોહી જિલ્લાનું નામ ફરીથી ‘સંત રવિદાસ નગર’ કરવામાં આવશે. વર્ષ 1994માં વારાણસીથી અલગ જિલ્લો બન્યા બાદ આ ચોથી વખત છે જ્યારે જિલ્લાના સત્તાવાર નામમાં ફેરફાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ નિર્ણયથી રાજકીય વર્તુળોમાં નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે અને તેને વર્ષ 2027ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી સાથે પણ જોડીને જોવામાં આવી રહ્યો છે.

નામ બદલવાના નિર્ણયથી રાજકીય ચર્ચા તેજ

મુખ્યમંત્રીની જાહેરાત બાદ રાજ્યના રાજકારણમાં અલગ-અલગ પ્રતિક્રિયાઓ સામે આવી છે. બહુજન સમાજ પાર્ટી (બસપા)ના પ્રમુખ માયાવતીએ આ નિર્ણયનું સ્વાગત કરતાં કહ્યું કે સંત રવિદાસના નામને ફરીથી સન્માન આપવાનો નિર્ણય આવકારદાયક છે. બીજી તરફ સમાજવાદી પાર્ટીએ ભાજપ સરકાર પર આરોપ લગાવ્યો કે વિકાસ, રોજગાર અને મૂળભૂત સુવિધાઓ પર ધ્યાન આપવાને બદલે સરકાર માત્ર નામ બદલવાની રાજનીતિ કરી રહી છે.

2027ની ચૂંટણી પહેલાં નિર્ણયનું રાજકીય મહત્વ

રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ નિર્ણયનો સમય ખૂબ મહત્વનો છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં આગામી વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં ભાજપ દલિત સમાજમાં પોતાનો આધાર વધુ મજબૂત બનાવવા પ્રયત્નશીલ છે. સંત રવિદાસ દલિત સમાજ, ખાસ કરીને જાટવ અને રવિદાસ સમાજમાં અત્યંત આદરણીય સંત તરીકે ઓળખાય છે. તેથી જિલ્લાનું નામ ફરીથી તેમના નામ પર રાખવાનો નિર્ણય રાજકીય રીતે પણ મહત્વ ધરાવે છે.

સંત રવિદાસનું ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ

15મી સદીના સંત, કવિ અને સમાજ સુધારક સંત રવિદાસનો જન્મ વારાણસીમાં થયો હતો. સમાનતા, ભાઈચારો અને સામાજિક ન્યાયનો સંદેશ આપનાર સંત રવિદાસનો પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશ સાથે ગાઢ સંબંધ રહ્યો છે. તેથી તેમના નામ સાથે જોડાયેલું કોઈપણ સરકારી નિર્ણય માત્ર ધાર્મિક નહીં પરંતુ સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.

1994માં ભદોહી જિલ્લાની રચના કેવી રીતે થઈ

વર્ષ 1994માં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી મુલાયમ સિંહ યાદવની સરકારે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી માંગને સ્વીકારીને વારાણસી જિલ્લામાંથી અલગ ભદોહી જિલ્લાની રચના કરી હતી. આ માટે અનેક સ્થાનિક નેતાઓ અને સામાજિક સંગઠનો વર્ષો સુધી આંદોલન કરતા રહ્યા હતા. પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી પંડિત શ્યામધર મિશ્રા અને જનસંઘના નેતા મુરલીધર પાંડે સહિત અનેક આગેવાનો આ અભિયાન સાથે જોડાયેલા હતા.

1997માં પ્રથમ વખત બદલાયું નામ

જિલ્લાની રચના બાદ થોડા જ વર્ષોમાં નામ બદલવાનો મુદ્દો સામે આવ્યો. 4 ડિસેમ્બર, 1997ના રોજ તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી માયાવતીની સરકારે ભદોહીનું નામ બદલીને સંત રવિદાસ નગર રાખ્યું હતું. તે જ સમયે જૌનપુરથી ભદોહીમાં જોડાયેલી બરસાઠી તહસીલને ફરી જૌનપુર જિલ્લામાં સામેલ કરવામાં આવી હતી.

સ્થાનિક વિરોધ બાદ ફરી બદલાયું નામ

નામ બદલવાના નિર્ણય સામે સ્થાનિક સ્તરે વિરોધ શરૂ થયો હતો. ઘણા લોકોનું માનવું હતું કે ‘ભદોહી’ નામનો વિસ્તારના ઐતિહાસિક વારસા સાથે સીધો સંબંધ છે. માન્યતા મુજબ મધ્યકાળમાં અહીં ભર રાજાઓનું શાસન હતું અને તેમના નામ પરથી વિસ્તારનું નામ પહેલા ભરદોહી અને પછી ભદોહી બન્યું હતું. સ્થાનિકોએ આ ઐતિહાસિક ઓળખ જાળવવાની માંગ કરી હતી.

1999માં બંને નામ જોડાયા

ભારતીય જનતા પાર્ટીની સરકાર દરમિયાન તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી રામ પ્રકાશ ગુપ્તાએ 12 નવેમ્બર, 1999ના રોજ નવો આદેશ જાહેર કર્યો હતો. ત્યારબાદ જિલ્લાનું સત્તાવાર નામ સંત રવિદાસ નગર-ભદોહી રાખવામાં આવ્યું હતું, જેથી બંને ઓળખને સ્થાન મળી શકે.

2014માં ફરી માત્ર ભદોહી નામ અપાયું

અખિલેશ યાદવ સરકાર દરમિયાન 6 ડિસેમ્બર, 2014ના રોજ ફરી એકવાર જિલ્લાનું સત્તાવાર નામ બદલીને માત્ર ભદોહી રાખવામાં આવ્યું હતું. આ નિર્ણય બાદ અનેક વર્ષ સુધી જિલ્લાનું નામ યથાવત રહ્યું.

2026માં ફરી સંત રવિદાસ નગર નામ બહાલ કરવાની જાહેરાત

29 જુલાઈ, 2026ના રોજ વારાણસીમાં આયોજિત એક કાર્યક્રમ દરમિયાન મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે જાહેરાત કરી કે જિલ્લાનું નામ ફરીથી સંત રવિદાસ નગર કરવામાં આવશે. તેમણે જણાવ્યું કે વર્ષ 2014માં સંત રવિદાસનું નામ દૂર કરવાનો નિર્ણય યોગ્ય નહોતો અને તેમની સરકાર જિલ્લાની ઐતિહાસિક તથા સાંસ્કૃતિક ઓળખને ફરી સ્થાપિત કરશે.

દલિત સમાજ સુધી પહોંચવાનો ભાજપનો પ્રયાસ

રાજકીય નિષ્ણાતો માને છે કે ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી દલિત મતદારો વચ્ચે પોતાનું પ્રભાવ વિસ્તારવા માટે સતત પ્રયાસ કરી રહી છે. સંત રવિદાસના નામને ફરીથી સત્તાવાર માન્યતા આપવાથી દલિત સમાજને સકારાત્મક સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ માનવામાં આવી રહ્યો છે. ખાસ કરીને જાટવ અને રવિદાસ સમાજમાં આ નિર્ણયનું રાજકીય મહત્વ વધુ ગણાઈ રહ્યું છે.

નામ બદલવાના વ્યાપક અભિયાનનો ભાગ

યોગી આદિત્યનાથ સરકાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતા સ્થળોના નામોને ફરીથી સ્થાપિત કરવાની નીતિ અપનાવી રહી છે. વર્ષ 2018માં ફૈઝાબાદ જિલ્લાનું નામ બદલીને અયોધ્યા અને ઇલાહાબાદ જિલ્લાનું નામ બદલીને પ્રયાગરાજ કરવામાં આવ્યું હતું. હવે ભદોહીનું નામ ફરી સંત રવિદાસ નગર કરવાની જાહેરાત પણ આ જ અભિયાનનો એક ભાગ માનવામાં આવી રહી છે.

નામ બદલવાની કાનૂની અને વહીવટી પ્રક્રિયા

જિલ્લાનું નામ બદલવાની પ્રક્રિયા જિલ્લા વહીવટીતંત્રના પ્રસ્તાવથી શરૂ થાય છે. ત્યારબાદ રાજ્ય સરકાર તેની સમીક્ષા કરીને મંજૂરી આપે છે. મંજૂરી બાદ મહેસૂલ વિભાગ સત્તાવાર અધિસૂચના બહાર પાડે છે અને સંબંધિત તમામ વિભાગોને નવા નામ અનુસાર રેકોર્ડ સુધારવા માટે સૂચના આપવામાં આવે છે.

સરકારી રેકોર્ડમાં થશે ફેરફાર

નામ બદલાયા બાદ જિલ્લા કચેરીઓ, તાલુકા, ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા સહિત તમામ સરકારી રેકોર્ડમાં જરૂરી સુધારા કરવામાં આવે છે. જોકે જિલ્લાનું નામ બદલાતાં રેલવે સ્ટેશન, યુનિવર્સિટી અથવા અન્ય સ્વાયત્ત સંસ્થાઓના નામ આપોઆપ બદલાતા નથી. તેના માટે અલગ પ્રક્રિયા અનુસરવી પડે છે. રાજ્ય સરકાર આવા ફેરફારોની જાણ કેન્દ્ર સરકારને પણ કરે છે.

કાનૂની જોગવાઈ શું કહે છે?

ઉત્તર પ્રદેશ મહેસૂલ સંહિતા, 2006ની કલમ 6(2) મુજબ રાજ્ય સરકારને કોઈપણ મહેસૂલી વિસ્તાર, જેમાં જિલ્લાનો પણ સમાવેશ થાય છે, તેનું નામ નક્કી કરવાનો અથવા બદલવાનો અધિકાર છે. તેથી જિલ્લાનું નામ બદલવાનો નિર્ણય સંપૂર્ણપણે રાજ્ય સરકારના વહીવટી અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે.

ડિજિટલ યુગમાં પ્રક્રિયા સરળ

ભદોહીના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ શૈલેશ કુમારે જણાવ્યું કે અગાઉ પણ જિલ્લાનું સત્તાવાર નામ સંત રવિદાસ નગર રહી ચૂક્યું હોવાથી આ વખતે વહીવટી પ્રક્રિયા વધુ સરળ રહેશે. હવે મોટાભાગના સરકારી દસ્તાવેજો અને ડેટાબેઝ ડિજિટલ હોવાથી જરૂરી સુધારા અગાઉની સરખામણીએ ઝડપથી પૂર્ણ કરી શકાશે.

માયાવતીએ કર્યો નિર્ણયનો સ્વાગત

બહુજન સમાજ પાર્ટીના પ્રમુખ માયાવતીએ જણાવ્યું કે સંત રવિદાસ નગર નામ સૌપ્રથમ તેમની સરકારે આપ્યું હતું. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે બાદમાં સમાજવાદી પાર્ટીએ પોતાના રાજકીય અભિગમને કારણે નામ બદલી નાખ્યું હતું. તેમણે વર્તમાન સરકારનો આભાર વ્યક્ત કરતાં કહ્યું કે સંત રવિદાસના નામને ફરી સત્તાવાર માન્યતા આપવામાં આવી છે.

1. जैसाकि मीडिया की ख़बरों से सर्वविदित है कि यूपी की वर्तमान सरकार ने, बी.एस.पी. सरकार द्वारा भदोही को राज्य मुख्यालय का दर्जा देते हुये संत रविदास नगर के नाम से नया ज़िला बनाया था और जिसे समाजवादी पार्टी (सपा) की सरकार ने अपनी संकीर्ण जातिवादी मानसिकता के तहत् बदल दिया था, इसे…

— Mayawati (@Mayawati) July 31, 2026

માયાવતીએ એ પણ યાદ અપાવ્યું કે તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન અનેક નવા જિલ્લાઓ, તહસીલો, વિકાસખંડો અને પોલીસ રેન્જોની રચના કરવામાં આવી હતી અને તેમાંના ઘણા વિસ્તારોને દલિત તથા પછાત સમાજના મહાન સંતો અને સમાજ સુધારકોના નામ આપવામાં આવ્યા હતા.

સમાજવાદી પાર્ટીની ટીકા

સમાજવાદી પાર્ટીના પ્રવક્તા મનોજ કાકાએ સરકારની ટીકા કરતાં કહ્યું કે રાજ્ય સરકારનું ધ્યાન વિકાસ, રોજગાર અને જનકલ્યાણના પ્રશ્નો કરતાં નામ બદલવા પર વધુ કેન્દ્રિત છે. તેમના અનુસાર સરકારએ વારંવાર નામ બદલવાની જગ્યાએ ભદોહી જિલ્લાના વિકાસ માટે કરાયેલા કામોની માહિતી લોકો સમક્ષ રજૂ કરવી જોઈએ.

આગળ શું થશે?

રાજ્ય સરકાર દ્વારા સત્તાવાર અધિસૂચના બહાર પડ્યા બાદ તમામ સરકારી દસ્તાવેજો, ડિજિટલ રેકોર્ડ અને વહીવટી પ્રક્રિયામાં નવા નામનો અમલ શરૂ થશે. જોકે અન્ય સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ અને કેન્દ્ર સરકાર હેઠળ આવતી સંસ્થાઓના નામ બદલવા માટે અલગ-અલગ પ્રક્રિયાઓ અનુસરવામાં આવશે. આગામી સમયમાં આ નિર્ણયનો રાજકીય અને સામાજિક પ્રભાવ ઉત્તર પ્રદેશની રાજનીતિમાં મહત્વનો મુદ્દો બની શકે છે.