Pakistan China Boundary Joint Commission: પાકિસ્તાન અને ચીન દ્વારા રચવામાં આવેલા ‘પાકિસ્તાન-ચીન બાઉન્ડ્રી જૉઇન્ટ કમિશન’ને ભારતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં નકારી કાઢ્યું છે. નવી દિલ્હીએ કહ્યું છે કે ભારતીય વિસ્તારને લગતી કોઈપણ સીમા વ્યવસ્થા અંગે પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચે રચાયેલી આ વ્યવસ્થાનો કોઈ કાનૂની આધાર નથી. ભારતે ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ ભારતના અભિન્ન અને અવિભાજ્ય હિસ્સા છે અને પાકિસ્તાનને ભારતીય વિસ્તાર અંગે કોઈ ત્રીજા દેશ સાથે સમજૂતી કરવાનો અધિકાર નથી.
ભારતની આ પ્રતિક્રિયા પાકિસ્તાન અને ચીને ઇસ્લામાબાદમાં આ આયોગની પ્રથમ બેઠક યોજ્યા બાદ આવી છે. પાકિસ્તાને આયોગને બંને દેશો વચ્ચે સીમા વ્યવસ્થાપન, સંયુક્ત સીમા સર્વેક્ષણ, વેપાર અને સરહદ પાર લોકોના સંપર્કને વધુ સરળ બનાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવ્યું છે.
‘પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચે કોઈ સીમા નથી’
વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસવાલે મીડિયાના સવાલોના જવાબમાં ભારતનું જૂનું અને સતત વલણ પુનરાવર્તિત કર્યું. તેમણે કહ્યું કે ભારત આ કહેવાતા પાકિસ્તાન-ચીન બાઉન્ડ્રી જૉઇન્ટ કમિશનને સ્વીકારતું નથી અને તેના માટે કોઈ કાનૂની આધાર નથી.
ભારતનું કહેવું છે કે પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચે એવી કોઈ સીમા નથી, જેના આધારે ભારતીય વિસ્તારને લગતી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી શકે. નવી દિલ્હીએ ખાસ કરીને જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ અંગે કહ્યું છે કે બંને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ ભારતના અભિન્ન અને અવિભાજ્ય ભાગ છે અને રહેશે.
1963ના ચીન-પાકિસ્તાન સીમા કરારનો વિવાદ
ભારતના વિરોધનું મૂળ 1963ના ચીન-પાકિસ્તાન સીમા કરાર સાથે જોડાયેલું છે. ભારતે આ કરારને ક્યારેય માન્યતા આપી નથી અને તેને ગેરકાયદેસર તથા અમાન્ય ગણાવ્યું છે. નવી દિલ્હીના વલણ મુજબ, પાકિસ્તાને 1963માં શક્સગામ ખીણનો આશરે 5,180 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર ચીનને સોંપ્યો હતો.
ભારતનો દાવો છે કે આ વિસ્તાર જમ્મુ-કાશ્મીરનો ભાગ છે અને પાકિસ્તાન પાસે તેના પર સાર્વભૌમ અધિકાર ન હોવાથી તેને ચીનને સોંપવાનો અધિકાર પણ નહોતો. તેથી ભારત આ સીમા કરારને પોતાની પ્રાદેશિક અખંડિતતા સામેનું પગલું માને છે.
ભારતીય વિસ્તારની સ્થિતિ બદલવાનો કોઈ પ્રયાસ સ્વીકાર્ય નહીં
વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારત એવા કોઈપણ પ્રયાસનો વિરોધ કરશે, જેનો હેતુ ભારત સાથે સંબંધિત વિસ્તારોની સ્થિતિ બદલવાનો અથવા પાકિસ્તાનના કબજાને કાયદેસર સ્વરૂપ આપવાનો હોય. ભારતના જણાવ્યા અનુસાર, પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચેની કોઈપણ દ્વિપક્ષીય વ્યવસ્થા ભારતીય સાર્વભૌમતા અથવા પ્રાદેશિક અખંડિતતાને અસર કરી શકતી નથી.
નવી દિલ્હીએ એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચે કોઈ નવી વ્યવસ્થા ઊભી થવાથી આ વિસ્તારો અંગે ભારતના દાવા અથવા વલણમાં કોઈ ફેરફાર થવાનો નથી.
પાકિસ્તાનને કબજા હેઠળના વિસ્તારો ખાલી કરવાની માંગ
ભારતે આ મુદ્દે પાકિસ્તાનને ફરી એકવાર તે વિસ્તારોમાંથી પાછા હટવાની માંગ કરી છે, જેને નવી દિલ્હી ગેરકાયદેસર અને બળજબરીપૂર્વકના કબજા હેઠળ માને છે. ભારતના મતે, પાકિસ્તાને ભારતીય વિસ્તાર અંગે ત્રીજા દેશ સાથે સીમા સંબંધિત વ્યવસ્થા કરવાને બદલે પોતાના કબજામાં રહેલા વિસ્તારો ખાલી કરવા જોઈએ.
આ નિવેદન સાથે ભારતે એ પણ સંકેત આપ્યો છે કે આવા કોઈપણ દ્વિપક્ષીય કરારને કારણે ભારતીય વિસ્તાર અંગેની તેની કાનૂની અને રાજદ્વારી સ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર થશે નહીં.
ઇસ્લામાબાદમાં પ્રથમ બેઠકમાં શું નક્કી થયું?
પાકિસ્તાન અને ચીને 16 સપ્ટેમ્બરે આ સંયુક્ત સીમા આયોગને સક્રિય કર્યો હતો. તેની પ્રથમ બેઠક પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલય ખાતે ઇસ્લામાબાદમાં યોજાઈ હતી. બેઠકની સહ-અધ્યક્ષતા ચીનના વિદેશ મંત્રાલયના Department of Boundary and Ocean Affairsના ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર જનરલ લી યા અને પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલયના ચાઇના અફેર્સના ડાયરેક્ટર જનરલ બિલાલ મહમૂદ ચૌધરીએ કરી હતી.
પાકિસ્તાનના જણાવ્યા અનુસાર, આ આયોગ બંને દેશોની સામાન્ય સરહદ સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પર નિયમિત સંકલન માટે એક ઔપચારિક મંચ પૂરું પાડશે. તેમાં સીમા વ્યવસ્થાપન, સંયુક્ત સર્વેક્ષણ, સરહદ પારના વેપાર અને લોકો વચ્ચેના સંપર્કને સરળ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. પાકિસ્તાને આ પગલાને બંને દેશોના સંબંધોમાં મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાકીય વિકાસ ગણાવ્યો છે.
CPECને લઈને ભારતનો જૂનો વિરોધ પણ યથાવત
પાકિસ્તાન-ચીન સીમા સહયોગનો મુદ્દો ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોર એટલે કે CPEC સાથે પણ જોડાયેલો છે. ભારત લાંબા સમયથી CPECનો વિરોધ કરે છે, કારણ કે તેનો એક ભાગ પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળના જમ્મુ-કાશ્મીર વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે.
નવી દિલ્હીનું કહેવું છે કે ભારતીય સાર્વભૌમ વિસ્તારમાંથી પસાર થતી કોઈપણ પરિયોજના અથવા દ્વિપક્ષીય વ્યવસ્થાને ભારત માન્યતા આપતું નથી. ભારતે અગાઉ પણ ચીન અને પાકિસ્તાનને આવા પ્રયાસોથી દૂર રહેવા કહ્યું છે.
ભારતનું વલણ શું છે?
ભારતની હાલની સ્થિતિ ચાર મુદ્દાઓ પર આધારિત છે. પ્રથમ, જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ ભારતના અભિન્ન અને અવિભાજ્ય હિસ્સા છે. બીજું, ભારતે 1963ના ચીન-પાકિસ્તાન સીમા કરારને માન્યતા આપી નથી. ત્રીજું, ભારતના મતે પાકિસ્તાનને ભારતીય વિસ્તાર અંગે કોઈ ત્રીજા દેશ સાથે સીમા વ્યવસ્થા કરવાનો અધિકાર નથી. ચોથું, પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચે રચાયેલો નવો આયોગ ભારતીય સાર્વભૌમતા અથવા પ્રાદેશિક અખંડિતતાની સ્થિતિને બદલી શકતો નથી.
આ રીતે એક તરફ પાકિસ્તાન અને ચીન પોતાના સીમા સહયોગને સંસ્થાગત સ્વરૂપ આપી રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ ભારતે આ સમગ્ર વ્યવસ્થાને કાનૂની માન્યતા આપવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો છે. આયોગની પ્રથમ બેઠક બાદ ત્રણેય દેશો વચ્ચેના સીમા અને સાર્વભૌમતા સંબંધિત રાજદ્વારી મતભેદ ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે.
