Trump Taiwan China: દુનિયાની ભૌગોલિક રાજનીતિમાં વફાદારી અને આંતરરાષ્ટ્રીય વચનોનું આયુષ્ય કેટલુ ટૂંકું હોય છે, તેનો જીવંત પુરાવો ફરી એકવાર વૈશ્વિક ફલક પર જોવા મળ્યો છે. ચીનની ત્રણ દિવસીય હાઇ-પ્રોફાઇલ યાત્રા પૂર્ણ કરીને બેઇજિંગથી અમેરિકા પરત ફરી રહેલા રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના એક આંચકાજનક નિવેદને આખી દુનિયાના રાજદ્વારી ગલિયારાઓમાં ભારે ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. સત્તાવાર વિમાન એર ફોર્સ વનમાં પત્રકારો સાથે વાતચીત કરતી વખતે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે સંકેત આપ્યા છે કે તેઓ હાલમાં તાઇવાનની આઝાદીનું સમર્થન કરવાના કે તેને હથિયારોની સપ્લાય ઝડપી કરવાના મૂડમાં નથી. ગઈકાલ સુધી તાઇવાનની રક્ષાના સોગંદ ખાતું અમેરિકા હવે આ જટિલ મુદ્દા પર ‘ધૃતરાષ્ટ્ર’ની જેમ આંખો મીંચતું નજરે પડી રહ્યું છે, જે પૂર્વ એશિયામાં શક્તિ સંતુલન બગાડી શકે છે.
ઘરથી ૯,૫૦૦ માઇલ દૂર નવું યુદ્ધ ન ખેડવાની ટ્રમ્પની નીતિ
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અમેરિકાના વલણને સ્પષ્ટ કરતાં સાફ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે, વોશિંગ્ટનને પોતાના ઘરથી ‘૯,૫૦૦ માઇલ દૂર’ અન્ય કોઈ નવા યુદ્ધમાં કૂદી પડવાની કે મોટો આર્થિક બોજ વહન કરવાની જરૂર નથી. ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથે લાંબી બંધબારણે થયેલી મુલાકાત બાદ ટ્રમ્પનું આ આત્મસમર્પણ જેવું વલણ બેઇજિંગ માટે બહુ મોટી રાજદ્વારી અને વ્યૂહાત્મક જીત માનવામાં આવી રહ્યું છે. બીજી તરફ, લોકતાંત્રિક દેશ તાઇવાન માટે અમેરિકાનો આ પીછેહઠનો સંકેત કોઈ મોટા ભૂકંપના આંચકાથી કમ નથી. અગાઉ ટ્રમ્પ પ્રશાસને તાઇવાનને અબજો ડોલરના આધુનિક હથિયારો વેચવાની મંજૂરી આપી હતી, પરંતુ હવે તેના પર બ્રેક વાગતી દેખાય છે. હથિયારોની ડીલ અંગે પૂછાયેલા સવાલ પર ટ્રમ્પે વચગાળાનો રસ્તો કાઢતા કહ્યું, “મેં હજુ હથિયારોના વેચાણ પર આખરી નિર્ણય લીધો નથી, પરંતુ હું આના પર અત્યારે થોડું વધારે વિચારીશ.”
શી જિનપિંગની ‘રેડ લાઇન’ અને સુપર પાવરની ખામોશી
આ દ્વિપક્ષીય બેઠક દરમિયાન ચીની રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગે તાઇવાન મામલે પોતાનું સખત અને આક્રમક વલણ રીતસરનું દોહરાવ્યું હતું. જિનપિંગે સ્પષ્ટ કર્યું કે ચીન તાઇવાનની સ્વતંત્રતાનું કટ્ટર વિરોધી છે અને આ દ્વીપને મેનલેન્ડ ચાઇના (મુખ્ય ભૂમિ) સાથે જોડવા માટે જો જરૂર પડશે તો તેઓ લશ્કરી તાકાતનો ઉપયોગ કરવાથી પણ સહેજ પણ પાછળ નહીં હટે. જિનપિંગે ટ્રમ્પને બે-ટૂક ચેતવણી આપી હતી કે તાઇવાનના મુદ્દા પર અમેરિકાનું કોઈ પણ ખોટું પગલું ચીન-અમેરિકા સંબંધોને હંમેશા માટે બગાડી શકે છે. સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત એ રહી કે જ્યારે જિનપિંગ તાઇવાન પર પોતાની સાર્વભૌમત્વની ‘રેડ લાઇન’ ખેંચી રહ્યા હતા, ત્યારે ટ્રમ્પે તેનો કોઈ વિરોધ ન કર્યો. ટ્રમ્પે પોતે સ્વીકાર્યું, “મેં તેમની વાત સાંભળી, પરંતુ મેં કોઈ ટિપ્પણી ન કરી.” વિશ્લેષકોના મતે ટ્રમ્પ અત્યારે ચીન સાથે વ્યાપાર (Trade) અને ઇરાન જેવા વૈશ્વિક વિષયો પર સહયોગ ઈચ્છે છે, તેથી તેઓ તાઇવાનના ભોગે પણ જિનપિંગને નારાજ કરવા નથી માંગતા.
વન ચાઇના પોલિસી અને તાઇવાનની આઝાદીનો જટિલ પેચ
ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ તાઇવાન પોતાની જાતને એક સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર, સ્વાયત્ત અને લોકતાંત્રિક દેશ માને છે; જેની પોતાની અદ્યતન સેના, સત્તાવાર ચલણ, ન્યાયતંત્ર અને ચુંટાયેલી સરકાર છે. જોકે, સામ્યવાદી ચીન શરૂઆતથી જ તેને પોતાનો જ એક બળવાખોર હિસ્સો ગણાવતું આવ્યું છે. ‘વન ચાઇના પોલિસી’ (One China Policy) ના આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમ હેઠળ અમેરિકા સત્તાવાર રીતે માત્ર બેઇજિંગની સરકારને જ માન્યતા આપે છે, છતાં અનૌપચારિક અને વ્યાપારી રીતે વોશિંગ્ટન અત્યાર સુધી તાઇવાનનો સૌથી મોટો સૈન્ય અને રાજદ્વારી મદદગાર રહ્યો છે. હવે ટ્રમ્પના આ તાજા નિવેદનથી એવો ગંભીર ભય ઉભો થયો છે કે અમેરિકા તાઇવાનની સુરક્ષાની પોતાની નૈતિક ગેરંટીથી પાછળ હટી રહ્યું છે, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે ટ્રમ્પ પહેલા પણ જાહેરમાં કહી ચૂક્યા છે કે તાઇવાને પોતાની આધુનિક સુરક્ષા માટે અમેરિકાને પૈસા ચૂકવવા જોઈએ.
તાઇવાનની સંયમિત પ્રતિક્રિયા અને સરહદે સૈન્ય તણાવ
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિના આ બદલાયેલા વલણ પર તાઇવાનના ઉચ્ચ વહીવટી અધિકારીઓએ અત્યંત સંયમિત અને રાજદ્વારી અંદાજમાં પ્રતિક્રિયા આપી છે. તાઇપેઈ પ્રશાસને જણાવ્યું કે, આ મહાસત્તાઓની સમિટના પરિણામોમાં તેમના માટે ‘કંઈ પણ હેરાન કરનારૂં કે નવું નથી’. જોકે, આ આંતરિક ગભરાટ વચ્ચે તાઇવાને વૈશ્વિક સમુદાય સમક્ષ ચીનને અપીલ કરી છે કે તે આઇલેન્ડ (ટાપુ) ની ચારેય તરફ દરિયામાં અને આકાશમાં સતત વધી રહેલું સૈન્ય દબાણ અને યુદ્ધાભ્યાસ બંધ કરે. તાઇવાન આ પ્રકારની ચીની ઘેરાબંધીને સમગ્ર પૂર્વ એશિયાની પ્રાદેશિક સ્થિરતા અને શાંતિ માટે સૌથી મોટો ખતરો માને છે.
ટ્રમ્પના આ યુ-ટર્ન બાદ વૈશ્વિક સુરક્ષા માળખા પર અનેક ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા થાય છે જે લોકશાહી દેશોના અસ્તિત્વ સાથે જોડાયેલા છે. જો અમેરિકા જેવા સુપર પાવર દેશો પોતાના વ્યાપારી સ્વાર્થ ખાતર નાના અને લોકતાંત્રિક દેશોને આ રીતે રક્ષણની અધવચ્ચે છોડી દેશે, તો વૈશ્વિક સ્તરે અમેરિકાની વિશ્વસનીયતાનું શું થશે? શું માત્ર ૯,૫૦૦ માઇલનું અંતર બતાવીને કોઈ દેશની આઝાદીને જોખમમાં મૂકવી એ ન્યાયસંગત છે? સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓ અને સુરક્ષાના વાયદાઓ માત્ર કાગળ પરની કવાયત છે જે સત્તા બદલાતા કે વ્યાપારિક નફા-નુકસાનની ગણતરી બદલાતા જ પલટાઈ જાય છે? જો ચીન આ મૌનનો ફાયદો ઉઠાવીને તાઇવાન પર લશ્કરી આક્રમણ કરશે, તો શું દુનિયા વધુ એક વિનાશક યુદ્ધ તરફ ધકેલાશે નહીં?
આ પણ વાંચો:
