Indus Waters Treaty: પાકિસ્તાન અને ભારત વચ્ચે વર્ષો જૂની સિંધુ જળ સંધિ (IWT) ને લઈને ફરી એકવાર વિવાદ વકર્યો છે. પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ આસિફ અલી ઝરદારીએ ભારતને ચીમકી આપતા જણાવ્યું છે કે તેમની સરકાર અને સેના જળ અધિકારોની રક્ષા માટે કોઈ પણ હદ સુધી જશે. રવિવારે આપેલા એક નિવેદનમાં ઝરદારીએ ભારત પર આરોપ લગાવ્યો કે ભારત પાણીને હથિયાર તરીકે વાપરી રહ્યું છે. આ વિવાદ ત્યારે વધુ ઘેરો બન્યો જ્યારે એપ્રિલ ૨૦૨૫ માં પહેલગામ આતંકી હુમલા બાદ ભારતે આ ઐતિહાસિક સંધિને સ્થગિત કરવાનો કડક નિર્ણય લીધો હતો. ઝરદારીના મતે ભારતનો આ નિર્ણય ગેરકાયદેસર છે, કારણ કે સંધિની શરતોમાં એકતરફી રીતે તેને સ્થગિત કરવાની કોઈ જોગવાઈ નથી.
પાણી સોદાબાજીનું માધ્યમ નથી: પાકિસ્તાનનો આક્રમક સૂર
પોતાના સંબોધનમાં આસિફ ઝરદારીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે પાકિસ્તાન માટે પાણી એ લાખો લોકોના જીવન અને મરણનો પ્રશ્ન છે. તેમણે ભારતને આડે હાથ લેતા કહ્યું કે પાણીનો ઉપયોગ સોદાબાજીના માધ્યમ તરીકે ન કરવો જોઈએ. આ દરમિયાન ઝરદારીએ ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે મધ્યસ્થતા કરાવવાના પાકિસ્તાનના કથિત પ્રયાસોની પણ પ્રશંસા કરી હતી, જોકે વાસ્તવિકતા એ છે કે તેમાં પાકિસ્તાનને કોઈ સફળતા મળી નથી. છતાં, પાકિસ્તાન પોતાને શાંતિદૂત તરીકે ચીતરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ ભારત સાથેના જળ વિવાદમાં તે સતત ભડકાઉ નિવેદનો આપી રહ્યું છે.
સિંધુ જળ સંધિનો ઇતિહાસ અને ૧૯૬૦ ના કરારની સમજૂતી
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે પાણીની વહેંચણી માટે વર્ષ ૧૯૬૦ માં વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થતા હેઠળ આ મહત્વની સંધિ થઈ હતી. આ સમજૂતી મુજબ, સિંધુ નદી પ્રણાલીની પશ્ચિમી નદીઓ જેવી કે સિંધુ, જેલમ અને ચિનાબના પાણી પર પાકિસ્તાનનો મુખ્ય અધિકાર છે. જ્યારે પૂર્વી નદીઓ એટલે કે રાવી, બિયાસ અને સતલુજનું પાણી ભારતને ફાળવવામાં આવ્યું છે. સાત દાયકાથી ચાલી આવતી આ વ્યવસ્થામાં સાતત્ય જળવાઈ રહ્યું હતું, પરંતુ પાકિસ્તાન પ્રેરિત આતંકવાદ અને તાજેતરના પહેલગામ હુમલાએ ભારતને પોતાની રણનીતિ બદલવા મજબૂર કર્યું છે. ભારતે ‘ઓપરેશન સિંદૂર’ લોન્ચ કરીને પાકિસ્તાનને સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે લોહી અને પાણી એકસાથે વહી શકે નહીં.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર પાકિસ્તાનનો પ્રલાપ
પોતાની આંતરિક મુશ્કેલીઓ અને વધતી ગરમી વચ્ચે પાણીની અછતથી ઘેરાયેલું પાકિસ્તાન હવે આ મુદ્દાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર લઈ જવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે. શહેબાઝ શરીફની સરકાર આ મામલાને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) માં લઈ ગઈ છે. પાકિસ્તાનનો દાવો છે કે ભારત જો પાણી રોકે છે તો પાકિસ્તાનમાં ખાદ્ય સુરક્ષાનું મોટું સંકટ ઊભું થઈ શકે છે. પાકિસ્તાન વિશ્વના દેશો પાસે ભારત પર દબાણ લાવવાની અપીલ કરી રહ્યું છે. જોકે, ભારતનું વલણ સ્પષ્ટ છે કે આતંકવાદ અને વાતચીત (અથવા સહયોગ) એકસાથે શક્ય નથી.
આ સમગ્ર વિવાદમાં એક મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું પાકિસ્તાન પોતે સંધિની શરતોનું પાલન કરવામાં પ્રામાણિક રહ્યું છે? જ્યારે પાકિસ્તાન સરહદ પારથી આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપે છે, ત્યારે શું તે ભારત પાસેથી નૈતિકતાની અપેક્ષા રાખી શકે? બીજું, સિંધુ સંધિમાં આતંકવાદ જેવી અસાધારણ સ્થિતિમાં શું જોગવાઈઓ હોવી જોઈએ તે અંગે પણ હવે વિચારવાનો સમય પાકી ગયો છે. ભારત માટે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સર્વોપરી છે અને પાણીનો પ્રવાહ એ પાકિસ્તાન માટે સદ્ભાવનાનું પરિણામ હોવું જોઈએ, જે હાલના તણાવપૂર્ણ સંજોગોમાં ઓસરી રહ્યું હોય તેમ જણાય છે.
શાંતિ કે સંઘર્ષ?
વર્તમાન સ્થિતિ જોતા એવું લાગે છે કે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધોમાં જલ્દી સુધારો આવવાની શક્યતા ઓછી છે. પાકિસ્તાન આર્થિક અને કુદરતી સંકટોથી ઘેરાયેલું છે, ત્યારે જળ સંધિનો મુદ્દો ઉઠાવીને તે પોતાની જનતાનું ધ્યાન અન્ય સમસ્યાઓ પરથી હટાવવા માંગે છે. ભારતનું મક્કમ વલણ પાકિસ્તાનને એ વાતનો અહેસાસ કરાવી રહ્યું છે કે જૂની નીતિઓ હવે ચાલશે નહીં. જો પાકિસ્તાન ખરેખર પાણી અને શાંતિ ઈચ્છતું હોય, તો તેણે આતંકવાદના માર્ગને ત્યજીને વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું કરવું પડશે.
આ પણ વાંચો:
