Gujarat bulldozer action: ગુજરાતમાં હાલ કાયદો અને માનવતા વચ્ચેનો સંઘર્ષ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો હોય તેવા હૃદયદ્રાવક દ્રશ્યો સામે આવી રહ્યા છે. તાજેતરમાં જામનગરના જડેશ્વર વિસ્તારમાં કાળજાળ ગરમી વચ્ચે ડિમોલિશનની એક એવી કડવી વાસ્તવિકતા જોવા મળી, જેણે વહીવટી તંત્રની સંવેદનશીલતા પર મોટા સવાલો ઊભા કર્યા છે. વર્ષોથી આશ્રય મેળવીને રહેતા એક વયોવૃદ્ધ દંપતી (નંદુબેન અને તેમના પતિ) ના ઘર પર સરકારી બુલડોઝર ફેરવી દેવાયું હતું. આ વયોવૃદ્ધ મહિલાને જ્યારે અસહાય અવસ્થામાં પોલીસ દ્વારા ઊંચકીને પોલીસ સ્ટેશન લઈ જવામાં આવી રહી હતી, ત્યારે તેમની પાછળ માત્ર તૂટેલા મકાનોનો કાટમાળ જ બચ્યો હતો. આ ગરીબ પરિવારે પોતાની જીવનભરની મૂડી એકઠી કરીને બીજા પાસેથી આ મકાન ખરીદ્યું હતું. જામનગરના સ્થાનિક સાંસદ પૂનમબેન માડમ માટે પણ આ કિસ્સો આંખ ઉઘાડનારો હોવો જોઈએ, કારણ કે આવા વંચિત પરિવારોના મતોથી જ સત્તાનું માળખું રચાય છે.
ઇમ્પેક્ટ ફીનો કાયદો: બિલ્ડરો માટે આશીર્વાદ અને ગરીબો માટે આફત?
આ સમગ્ર વિવાદની પાછળ વર્ષ ૨૦૧૧માં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના શાસનકાળ દરમિયાન લાવવામાં આવેલો ‘ગુજરાત અનઅધિકૃત વિકાસને નિયમિત કરવાનો કાયદો’ (ઇમ્પેક્ટ ફી કાયદો) જવાબદાર હોવાનું તારણ નીકળે છે. વર્ષ ૨૦૧૧માં જ્યારે આ કાયદો લાવવામાં આવ્યો ત્યારે તેનો હેતુ ગેરકાયદેસર બાંધકામોને નિયમિત કરવાનો હતો, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ રહી કે આ કાયદાનો સૌથી વધુ લાભ મોટા બિલ્ડરો, શ્રીમંતો અને રાજકીય વગ ધરાવતા લોકોને મળ્યો. જે મોટા કોમર્શિયલ બિલ્ડિંગોમાં પાર્કિંગની જગ્યાએ ગેરકાયદેસર દુકાનો અને શોપિંગ સેન્ટરો ખડકી દેવાયા હતા, તેને ઇમ્પેક્ટ ફી ભરાવીને કાયદેસર કરી દેવાયા. તેની સીધી આડઅસર આજે ગુજરાતના મોટા શહેરોમાં ટ્રાફિકની ગંભીર સમસ્યા સ્વરૂપે જનતા ભોગવી રહી છે. જ્યારે બીજી તરફ, જે ગરીબો પાસે દસ્તાવેજના પૂરતા સાધનો નહોતા, તેમના નાના આશ્રયસ્થાનો અને ઝૂંપડાઓને ગેરકાયદેસર ગણીને જમીનદોસ્ત કરવામાં આવી રહ્યા છે.
રાજ્યપાલના વાંધાઓને ફગાવીને કાયદો પસાર કરવાની રાજકીય જીદ
ઇમ્પેક્ટ ફીના આ કાયદાનો ઇતિહાસ પણ ભારે વિવાદાસ્પદ રહ્યો છે. જ્યારે ભાજપ સરકાર આ ખરડો લાવી ત્યારે તત્કાલીન રાજ્યપાલે આ કાયદા સામે ગંભીર કાનૂની અને નૈતિક વાંધાઓ ઉઠાવ્યા હતા. રાજ્યપાલે સ્પષ્ટ નોંધ્યું હતું કે આ કાયદો ક્યાંક ને ક્યાંક કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરનારાઓને છાવરે છે અને તે માનવતા તેમજ નગર આયોજનના નિયમોની વિરૂદ્ધ હોઈ શકે છે. જોકે, સરકારે તેને પ્રતિષ્ઠાનો જંગ બનાવીને રાજ્યપાલના દરેક વાંધાનો રાજકીય જવાબ તૈયાર કર્યો હતો અને જાહેર નિવેદનો દ્વારા તત્કાલીન ગવર્નરની આલોચના કરીને પણ આ કાયદો કોઈપણ ભોગે પસાર કરાવ્યો હતો. બાદમાં વર્ષ ૨૦૨૨માં ફરીથી સુધારા સાથે આ કાયદો લાવીને વધુ તક આપવામાં આવી. ૨૦૧૧માં માત્ર અમદાવાદમાંથી ૨,૫૦,૦૦૦ ગેરકાયદેસર મકાનો નિયમિત કરવાની અરજીઓ આવી હતી, જ્યારે ૨૦૨૨માં વધુ ૭૫,૦૦૦ અરજીઓ આવી. આમ, લાખો ગેરકાયદેસર બાંધકામોને કાયદેસરનું કવચ મળી ગયું.
૨૫ વર્ષમાં ૫ લાખ મકાનો ધ્વંસ: વચનો અને વાસ્તવિકતા વચ્ચે મોટો આભાસ
એક તરફ સરકારે વર્ષ ૨૦૧૨માં ગરીબો અને મધ્યમ વર્ગ માટે ૫૦ લાખ આધુનિક મકાનો બનાવવાનું ભવ્ય વચન આપ્યું હતું, પરંતુ ૨૦૨૬ સુધીના આંકડા અને અંદાજો પર નજર કરીએ તો તે વચન અધૂરું રહ્યું છે. તેનાથી વિપરીત, છેલ્લા ૨૫ વર્ષમાં ગુજરાતભરમાં અંદાજે ૫ લાખ જેટલા ગરીબોના નાના આશ્રયસ્થાનો, ઝૂંપડાઓ અને મકાનો પર બુલડોઝર ફેરવી દેવામાં આવ્યા હોવાનો અંદાજ છે. સરકારી તંત્ર દ્વારા આના કોઈ સત્તાવાર સંકલિત આંકડા જાહેર કરાતા નથી, પરંતુ માત્ર અમદાવાદમાં જ વિતેલા વર્ષોમાં ૨૫,૦૦૦ જેટલા ઝૂંપડાઓ તોડી પડાયા હતા. આ જ પ્રકારે રાજકોટ, સુરત, વડોદરા અને જામનગર સહિતના શહેરોમાં દર વર્ષે હજારો ગરીબો બેઘર બને છે. અમદાવાદના ચંડોળા તળાવ આસપાસ જ્યારે મોટું ડિમોલિશન ઓપરેશન હાથ ધરાયું, ત્યારે વિસ્થાપિતોને વૈકલ્પિક આવાસ આપવાનું વચન અપાયું હતું, પરંતુ મોટાભાગના પરિવારો આજે પણ આશ્રય વિના ભટકી રહ્યા છે.
ચૂંટણી પતતાં જ ગરજ પૂરી: ધાર્મિક સ્થાનો અને રહેણાંકો પર ફરી વળ્યા બુલડોઝર
જામનગર, દ્વારકા અને ગીર સોમનાથ જેવા દરિયાકાંઠાના અને ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતા વિસ્તારોમાં પણ ચૂંટણીની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થતાંની સાથે જ વહીવટી તંત્ર ફરી એક્શન મોડમાં આવી ગયું છે. દ્વારકા અને બેટ દ્વારકાની આસપાસ ધાર્મિક સ્થાનો અને રહેણાંક મકાનો પર મોટા પાયે બુલડોઝરની કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે. સોમનાથમાં પણ એકસાથે ૭૦૦ જેટલા દબાણો દૂર કરાયા હતા. જનતામાં એવી ચર્ચા જગાવી છે કે ચૂંટણીઓ ચાલતી હોય ત્યાં સુધી મત મેળવવા માટે તંત્ર શાંત બેસી રહે છે, પરંતુ જેવી ગરજ પૂરી થાય અને પરિણામો આવી જાય એટલે તરત જ ગરીબોના રસોડા અને આશ્રય પર બુલડોઝરની ઘાતક ટ્રોલીઓ ફરવા માંડે છે.
ગૌચર ભૂમિ પર ભયાનક દબાણો: નેતાઓના સંરક્ષણમાં પશુઓનો ઘાસચારો ગાયબ
ગુજરાત વિધાનસભામાં તાજેતરમાં રજૂ કરાયેલા સત્તાવાર આંકડાઓ મુજબ, રાજ્યમાં ૭,૬૫૦ ગૌચરની જમીનો પર મોટા પાયે ગેરકાયદેસર દબાણો થયેલા છે. રાજ્યના આશરે ૧૮,૦૦૦ ગામડાઓમાંથી ૩,૫૦૦ થી વધુ ગામો એવા છે જ્યાં હવે ‘ઝીરો ગૌચર’ એટલે કે પશુઓ માટે ચરવાની એક ઇંચ જમીન પણ બચી નથી. સૌથી ચોંકાવનારી વિગત એ છે કે કેન્દ્રીય મંત્રી મનસુખ માંડવિયાના મતવિસ્તાર અને વન મંત્રી અર્જુનભાઈ મોઢવાડિયાના ગૃહ જિલ્લા એવા પોરબંદરમાં આખા ગુજરાતમાં સૌથી વધુ ૧,૯૩૨ ગૌચર ભૂમિ પર ગેરકાયદેસર દબાણો છે. આ ઉપરાંત મહેસાણામાં ૧,૦૦૦, આણંદમાં ૮૦૦, જૂનાગઢમાં ૬૩૬ અને ગીર સોમનાથમાં ૫૮૭ ગૌચરો પર ભૂમાફિયાઓનો કબજો છે. આરોપ છે કે ગીર સોમનાથમાં પૂર્વ સાંસદ દીનુ બોગા સોલંકી જેવા મોટા રાજકીય નેતાઓના આશીર્વાદથી દબાણો ચાલી રહ્યા છે. આ સિવાય બનાસકાંઠામાં ૫૮૬, રાજકોટમાં ૫૦૦, ગાંધીનગરમાં ૩૭૦ અને અમરેલીમાં ૨૩૨ ગૌચર દબાણ હેઠળ છે, પરંતુ ત્યાં તંત્રનું બુલડોઝર જતા અટકે છે.
જો ગેરકાયદેસર બાંધકામો વિરૂદ્ધ કાયદો સમાન હોય, તો ઇમ્પેક્ટ ફી ભરાવીને બિલ્ડરોના મોટા કોમર્શિયલ કોમ્પ્લેક્સ અને પાર્કિંગની દુકાનો કાયદેસર કેમ કરી દેવાય છે, જ્યારે ગરીબોના ઝૂંપડા માટે આવી કોઈ રાહત કેમ નથી મળતી? પોરબંદર અને અન્ય જિલ્લાઓમાં હજારો હેક્ટર ગૌચર જમીન પર મોટા નેતાઓ અને ભૂમાફિયાઓએ કબજો કર્યો છે, ત્યાં સરકારનું બુલડોઝર ચલાવવામાં તંત્રના હાથ કેમ ધ્રૂજે છે? ૨૦૧૨માં વડાપ્રધાને ગુજરાતના ગરીબોને આપેલું ૫૦ લાખ મકાનોનું વચન ૨૦૨૬ સુધીમાં કેમ પૂરું ન થયું? શું મકાન આપવાના બદલે રહેતા આશ્રય છીનવી લેવા એ જ સાચો વિકાસ છે? જામનગરમાં વયોવૃદ્ધ દંપતીને જે રીતે અમાનવીય રીતે ઊંચકીને લઈ જવાયા તે કયા પ્રકારની ‘સંવેદનશીલ સરકાર’ ની વ્યાખ્યામાં આવે છે? વિસ્થાપિતોને વૈકલ્પિક જગ્યા આપ્યા વિના ઘર તોડી પાડવા શું માનવાધિકારનું ઉલ્લંઘન નથી?
આ પણ વાંચો:
