Bhojshala Verdict: મધ્યપ્રદેશના ધાર જિલ્લામાં આવેલી વિવાદાસ્પદ ભોજશાલા-કમલ મૌલા મસ્જિદના દાયકાઓ જૂના ધાર્મિક વિવાદમાં શુક્રવારે (૧૫ મે, ૨૦૨૬) હાઈકોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની જસ્ટિસ વિજય કુમાર શુક્લા અને જસ્ટિસ આલોક અવસ્થીની ડિવિઝન બેન્ચે હિન્દુ અરજદારોની તરફેણમાં ફેંસલો સંભળાવતા આ વિવાદિત પરિસરને દેવી વાગ્દેવી સરસ્વતીને સમર્પિત ‘ભોજશાલા મંદિર’ જાહેર કર્યું છે. આ સાથે જ કોર્ટે વચગાળાની તમામ વ્યવસ્થાઓનો અંત આણીને પરિસરની અંદર મુસ્લિમ સમુદાય દ્વારા પઢવામાં આવતી નમાજ પર સંપૂર્ણપણે રોક લગાવી દીધી છે. અદાલતના આ આદેશથી દેશના ધાર્મિક અને રાજકીય વર્તુળોમાં ફરી એકવાર મોટી ચર્ચા જાગી છે.
પરમાર વંશના રાજા ભોજ અને સંસ્કૃત શિક્ષણનું ઐતિહાસિક કેન્દ્ર
હાઈકોર્ટની ડિવિઝન બેન્ચે પોતાના ચુકાદામાં સ્પષ્ટપણે ઠરાવ્યું છે કે આ ઐતિહાસિક સ્થળનું મૂળ ધાર્મિક સ્વરૂપ દેવી સરસ્વતી સાથે જોડાયેલા હિન્દુ મંદિરનું જ છે. અદાલતે ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અને પ્રાચીન સાહિત્યના રેકોર્ડ્સને માન્યતા આપતા નોંધ્યું કે આ સ્થળ પરમાર વંશના મહાન રાજા ભોજ સાથે જોડાયેલું સંસ્કૃત શિક્ષણનું એક અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત ઐતિહાસિક કેન્દ્ર (ગુરુકુળ) હતું. ચુકાદો આપતી વખતે બેન્ચે બહુ પ્રભાવશાળી અવલોકન કર્યું કે, “અમે રેકોર્ડ પરથી નોંધ્યું છે કે આ વિશિષ્ટ સ્થળ પર હિન્દુ પૂજાની નિરંતરતા (Continuity) ક્યારેય સત્તાવાર રીતે સમાપ્ત થઈ નથી.” તેથી તેનું મંદિરનું સ્વરૂપ જ કાયમી ગણાશે.
મુસ્લિમ સમુદાયને અલગ જમીન આપવા અને લંડનથી મૂર્તિ લાવવા નિર્દેશ
હાઈકોર્ટે મુસ્લિમ પક્ષકારોના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને એક વૈકલ્પિક વ્યવસ્થાનો પણ ચુકાદામાં ઉલ્લેખ કર્યો છે. બેન્ચે જણાવ્યું કે મુસ્લિમ સમુદાય પોતાના માટે નવી મસ્જિદના નિર્માણ અર્થે ધાર જિલ્લામાં કોઈ અન્ય યોગ્ય અને અલગ જમીનની ફાળવણી માટે રાજ્ય સરકારનો સંપર્ક સાધી શકે છે. આ ઉપરાંત, અદાલતે સરકારને એક મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશ આપતાં નોંધ્યું કે, હાલમાં બ્રિટનના લંડન સ્થિત એક મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવેલી દેવી સરસ્વતીની અતિ પ્રાચીન મૂર્તિને ભારત પરત લાવવા માટે થયેલી અનેક સત્તાવાર રજૂઆતોની રાજ્ય સરકાર યોગ્ય તપાસ કરે અને તે મૂર્તિને ભારત લાવીને ફરીથી ભોજશાલા પરિસરમાં પુનઃસ્થાપિત કરવા અંગે સકારાત્મક વિચારણા હાથ ધરે.
ASI ના સર્વે રિપોર્ટ પર અવિશ્વાસ, પરંતુ સંરક્ષિત દરજ્જો યથાવત
આ કાનૂની લડાઈ દરમિયાન કોર્ટે આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI) ની ભૂમિકા અંગે એક આશ્ચર્યજનક વલણ અપનાવ્યું છે. હાઈકોર્ટે આ કેસમાં રજૂ કરાયેલા ASI ના તાજા સર્વે રિપોર્ટ પર સીધો ભરોસો કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. બેન્ચે ટિપ્પણી કરી કે આ વૈજ્ઞાનિક સર્વેના તારણો કોર્ટમાં પૂરતો આત્મવિશ્વાસ પ્રેરિત કરતા નથી. જોકે, અદાલતે એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ વિવાદિત માળખું ૧૮ માર્ચ, ૧૯૦૪ ના જાહેરનામા અનુસાર પ્રાચીન સ્મારકોના સંરક્ષણ માળખા હેઠળ એક ‘સંરક્ષિત સ્મારક’ છે અને ભવિષ્યમાં પણ આ સ્મારકની સુરક્ષા અને સંરક્ષણની તમામ જવાબદારી તેમજ સુપરવાઇઝરી નિયંત્રણ સંપૂર્ણપણે એએસઆઈ (ASI) હસ્તક જ રહેશે.
દાયકાઓ જૂનો ત્રિપાંખીયો વિવાદ અને ૨૦૦૩ ની જૂની વ્યવસ્થા
ધારના આ સ્મારકની ધાર્મિક ઓળખનો વિવાદ દાયકાઓથી દેશભરમાં વિવાદાસ્પદ રહ્યો છે. હિન્દુ પક્ષ હંમેશાં તેને વાગ્દેવીનું મંદિર માનતો આવ્યો છે, જ્યારે મુસ્લિમ પક્ષ તેને સુફી સંત કમલ મૌલાની મસ્જિદ તરીકે ઓળખાવે છે. આ વિવાદમાં રસપ્રદ વળાંક ત્યારે આવ્યો હતો જ્યારે જૈન સમુદાયના એક અરજદારે પણ કોર્ટમાં દાવો ઠોક્યો હતો કે આ સ્થળ મૂળરૂપે મધ્યકાલીન જૈન મંદિર અને ગુરુકુળ હતું. વર્ષ ૨૦૦૩માં એએસઆઈ દ્વારા એક વચગાળાની સાર્વજનિક વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી હતી, જે મુજબ હિન્દુઓને દર મંગળવારે પરિસરમાં પૂજા-આરતી કરવાની અને મુસ્લિમોને દર શુક્રવારે નમાજ પઢવાની છૂટ હતી. હિન્દુ અરજદારોએ આ વ્યવસ્થા સામે હાઈકોર્ટના દ્વાર ખટખટાવીને પરિસર પર માત્ર હિન્દુઓનો વિશિષ્ટ અધિકાર હોવાની માંગ કરી હતી.
૯૮ દિવસ સુધી ચાલેલો વ્યાપક સર્વે અને કાનૂની સફર
આ લાંબી કાનૂની કાર્યવાહી દરમિયાન, હાઈકોર્ટે પૂર્વગ્રહોથી દૂર રહીને સત્ય શોધવા માટે ૧૧ માર્ચ, ૨૦૨૪ ના રોજ એએસઆઈને આખા પરિસરનો અત્યાધુનિક વૈજ્ઞાનિક સર્વે કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. કોર્ટના આદેશને પગલે ASI ની ટીમે ૨૨ માર્ચ, ૨૦૨૪ થી ધારમાં સર્વેની કવાયત શરૂ કરી હતી. નિષ્ણાતોની આ ટીમે સતત ૯૮ દિવસ સુધી પરિસરના ખૂણે-ખૂણાની, શિલાલેખોની અને પાયાના માળખાની વ્યાપક તપાસ કરીને એક વિગતવાર રિપોર્ટ હાઈકોર્ટ સમક્ષ રજૂ કર્યો હતો. જોકે કોર્ટે આખરી ચુકાદો આપતી વખતે માત્ર રિપોર્ટ પર નિર્ભર રહેવાના બદલે તમામ સાહિત્યિક અને અવિરત પૂજાના ઐતિહાસિક પુરાવાઓને મજબૂત આધાર માન્યો છે.
આ પણ વાંચો:
