Ganga Water Treaty: પડોશી દેશ બાંગ્લાદેશમાં વડાપ્રધાન તારિક રહમાનના નેતૃત્વવાળી બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી (BNP) સરકારે ભારત સાથેના રાજદ્વારી સંબંધોને લઈને એક અત્યંત આક્રમક અને આકરો વલણ અપનાવ્યો છે. શનિવારે ઐતિહાસિક ‘ફરક્કા દિવસ’ ના ખાસ પ્રસંગે આયોજિત એક વિશેષ રાજકીય ચર્ચા દરમિયાન બીએનપીના મહાસચિવ અને સ્થાનિક સરકાર, ગ્રામીણ વિકાસ તથા સહકારિતા મંત્રી મિર્ઝા ફખરુલ ઇસ્લામ આલમગીરે ભારતને ખુલ્લું અલ્ટીમેટમ આપ્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે ભવિષ્યમાં બાંગ્લાદેશ અને ભારત વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધોનો સંપૂર્ણ આધાર ગંગા જળ-વહેંચણી સમજૂતીના નવીનીકરણ (Renewal) અથવા તેના કાયમી અંત પર નિર્ભર કરશે. સત્તાધારી પક્ષે ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે આ જટિલ મુદ્દે હવે પછી કરવામાં આવનારી કોઈ પણ પ્રકારની ટૂંકા ગાળાની (અલ્પકાલીન) સમજૂતી બાંગ્લાદેશ માટે તદ્દન અપૂરતી અને અસ્વીકાર્ય હશે.
અનિશ્ચિત કાળની સંધિની માંગ અને ભારત પર એકતરફી જળ નિકાસનો ગંભીર આરોપ
વડાપ્રધાન તારિક રહમાન પછી બાંગ્લાદેશ સરકારમાં બીજા ક્રમના સૌથી શક્તિશાળી નેતા ગણાતા મંત્રી મિર્ઝા ફખરુલ ઇસ્લામ આલમગીરે દેશના હિતો રજૂ કરતાં કહ્યું કે, “ભારત સાથેની આગામી જળ સંધિ અનિશ્ચિત કાળ માટેની હોવી જોઈએ અને તે ત્યાં સુધી કાનૂની રીતે પ્રભાવી રહેવી જોઈએ જ્યાં સુધી તેની જગ્યાએ કોઈ નવો સત્તાવાર ભવિષ્યનો કરાર અસ્તિત્વમાં ન આવી જાય.” બાંગ્લાદેશી મંત્રીએ ભારત સામે ગંભીર આક્ષેપ કરતા દાવો કર્યો કે આંતરરાષ્ટ્રીય જળ કાયદાઓ અને સંધિઓનું સરેઆમ ઉલ્લંઘન કરીને ભારતે બંને દેશો વચ્ચે વહેતી ૫૪ સહિયારી નદીઓ પર એક પછી એક અનેક મોટા ડેમ (બંધ) બનાવી દીધા છે, જેના કારણે બાંગ્લાદેશ તરફ આવતો કુદરતી જળ પ્રવાહ સંપૂર્ણપણે અવરોધાયો છે. તેમણે ભય વ્યક્ત કર્યો કે ભારત દ્વારા પોતાના હિતમાં કરાતી આ એકતરફી જળ નિકાસ હવે બાંગ્લાદેશના ભૌગોલિક અસ્તિત્વ માટે મોટો ખતરો બની ગઈ છે અને તેના લીધે ઉત્તરી બાંગ્લાદેશની ફળદ્રુપ ભૂમિ અત્યારથી જ ઉજ્જડ તેમજ વેરાન જમીનમાં તબદીલ થવા લાગી છે.
શું છે વર્ષ ૧૯૯૬ ની ગંગા જળ સંધિ અને તેનું આર્થિક ગણિત?
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે કુદરતી સંસાધનોની વહેંચણી માટે ૧૨ ડિસેમ્બર ૧૯૯૬ ના રોજ ૩૦ વર્ષના લાંબા ગાળા માટે ઐતિહાસિક ‘ગંગા જળ સંધિ’ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ મહત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય સમજૂતીની સમયસીમા ચાલુ વર્ષે (૨૦૨૬) સત્તાવાર રીતે સમાપ્ત થઈ રહી છે, પરંતુ ચિંતાની વાત એ છે કે તેના સુધારા કે નવીનીકરણ અંગે બંને દેશો વચ્ચે હજુ સુધી કોઈ ઉચ્ચ સ્તરીય સત્તાવાર ચર્ચા શરૂ થઈ શકી નથી. ભારત અને બાંગ્લાદેશ ભૌગોલિક રીતે ગંગા સહિત કુલ ૫૪ નાની-મોટી નદીઓ શેર કરે છે. આ નદીઓ સાથે જોડાયેલા જળ વિવાદો અને તકનીકી મુદ્દાઓને પરસ્પર સંમતિથી ઉકેલવા માટે બંને દેશો એક સંયુક્ત દ્વિપક્ષીય તંત્ર સંચાલિત કરે છે, જેને વૈશ્વિક સ્તરે ‘સંયુક્ત નદી આયોગ’ (Joint Rivers Commission) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તીસ્તા માસ્ટર પ્લાન પર વિપક્ષી નેતા શફીકુર રહમાનનો આક્રોશ
બીજી તરફ, બાંગ્લાદેશી સંસદમાં વિપક્ષના મુખ્ય નેતા અને જમાત-એ-ઇસ્લામીના અમીર શફીકુર રહમાને પણ આ જળ મુદ્દે પોતાની સરકાર અને ભારત સામે મોરચો ખોલ્યો છે. શુક્રવારે સાંજે રંગપુર શિલ્પકલા ઓડિટોરિયમમાં આયોજિત એક વિશાળ નાગરિક સભાને સંબોધિત કરતા તેમણે આક્રોશ વ્યક્ત કર્યો કે બાંગ્લાદેશની સામાન્ય જનતા વર્ષોથી માત્ર ‘તીસ્તા માસ્ટર પ્લાન’ ને લઈને કરવામાં આવતા રાજકીય વાયદાઓ સાંભળીને હવે સંપૂર્ણપણે થાકી ચૂકી છે અને હવે તેઓ કાગળ પરના વચનો નહીં પણ જમીની સ્તરે ઠોસ કાર્યવાહી ઈચ્છે છે. શફીકુર રહમાને સરકાર પર પ્રહાર કરતા કહ્યું કે માત્ર ચૂંટણીઓ જીતવા માટે ‘જાગો બાહે, તીસ્તા બચાવો’ જેવા ભાવનાત્મક નારા લગાવવા પૂરતા નથી, કારણ કે તીસ્તા નદીના કિનારે વસતા ગરીબ નાગરિકો હવે જાગૃત થઈ ગયા છે અને પોતાના હકની વાજબી માંગો પૂરી કરાવીને જ જંપશે. તેમણે દલીલ કરી કે તીસ્તા માસ્ટર પ્લાન લાગુ થવાથી ઉત્તરી બાંગ્લાદેશના આશરે ૨.૫ કરોડ લોકોના જીવન અને આજીવિકા પર સીધો સકારાત્મક પ્રભાવ પડશે.
ફરક્કા બેરેજ અને ગંગા જળ વહેંચણીનો મુખ્ય વિવાદ
આ સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદનું મુખ્ય કેન્દ્ર પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલો ‘ફરક્કા બેરેજ’ (Farakka Barrage) છે, જેને ભારતે વર્ષ ૧૯૭૫ માં તૈયાર કર્યો હતો. ભારતનો મુખ્ય વ્યાપારી હેતુ કોલકાતા બંદર (Port) ને નદીના કાંપ (Silt) થી બચાવવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય માલવાહક જહાજોની અવરજવરને સુચારુ રાખવા માટે ગંગાના પાણીના એક હિસ્સાને હુગલી નદી તરફ વાળવાનો છે. જોકે, નીચલો તટીય (Downstream) દેશ હોવાના કારણે બાંગ્લાદેશનો (જ્યાં ગંગા નદી પ્રવેશીને ‘પદ્મા’ તરીકે ઓળખાય છે) એવો આક્ષેપ રહ્યો છે કે આ બેરેજના કારણે શિયાળા અને ઉનાળાની સૂકી ઋતુમાં તેમના દેશમાં પાણીનો પ્રવાહ ભારે ઘટી જાય છે, જેનાથી બાંગ્લાદેશની સ્થાનિક કૃષિ, મત્સ્ય પાલન અને પર્યાવરણ પર ઘાતક અસર થાય છે, ખાસ કરીને સુંદરવનના જંગલોમાં સમુદ્રના પાણીની ખારાશ સતત વધી રહી છે. આ જ ગંભીર તણાવને શાંત કરવા માટે ૧૯૯૬ માં ૩૦ વર્ષની સંધિ કરાઈ હતી.
પાણીની વહેંચણીનો જટિલ ટેકનિકલ ફોર્મ્યુલા અને કટોકટીની જોગવાઈ
વર્ષ ૧૯૯૬ ની આ સંધિ મુખ્ય રૂપે દર વર્ષે ૧ જાન્યુઆરીથી ૩૧ મે વચ્ચેની સૂકી ઋતુ દરમિયાન લાગુ કરવામાં આવે છે. આના હેઠળ ફરક્કા બેરેજ પર દૈનિક પાણીની ઉપલબ્ધતાના આધારે ૧૦-૧૦ દિવસના ચોક્કસ ચક્રમાં પાણીની વહેંચણી કરવામાં આવે છે, જેનું માળખું નીચે મુજબ છે:
જ્યારે નદીમાં પાણીનો કુલ પ્રવાહ ૭૦,૦૦૦ ક્યુસેક (Cusec) થી ઓછો હોય, ત્યારે બંને દેશો વચ્ચે ૫૦-૫૦ ટકાના ધોરણે સમાન વહેંચણી થાય છે.
જો પાણીનો ભંડાર ૭૦,૦૦૦ થી ૭૫,૦૦૦ ક્યુસેક વચ્ચે રહે, તો બાંગ્લાદેશને ફિક્સ ૩૫,૦૦૦ ક્યુસેક પાણી મળે છે અને બાકીનું બધું પાણી ભારતના ફાળે જાય છે.
નદીમાં ૭૫,૦૦૦ ક્યુસેકથી વધુ પાણી ઉપલબ્ધ હોવાની સ્થિતિમાં ભારત પોતાના માટે ૪૦,૦૦૦ ક્યુસેક પાણી રાખે છે અને બાકીનું તમામ વધારાનું પાણી બાંગ્લાદેશ તરફ વહેવા દેવામાં આવે છે. આ નિયમોની દેખરેખ માટે બંને દેશોના એન્જિનિયરોની એક ‘સંયુક્ત સમિતિ’ બનાવવામાં આવી છે. સંધિમાં એવી કડક જોગવાઈ છે કે જો કોઈ ૧૦ દિવસના ગાળામાં પાણીનો કુલ પ્રવાહ અચાનક ૫૦,૦૦૦ ક્યુસેકથી નીચે ચાલ્યો જાય, તો બંને દેશોની સરકારો કટોકટીના વ્યવસ્થાપન માટે તરત જ તાકીદની બેઠક યોજશે. આ ઉપરાંત દર ૫ વર્ષે આ સંધિની સમીક્ષા કરવાની પણ કાનૂની જોગવાઈ રાખવામાં આવી છે.
ગ્લોબલ વોર્મિંગના લીધે બદલાયેલી સ્થિતિ અને ભારતની આંતરિક મજબૂરી
વર્તમાન સમયમાં આ વિવાદ વધુ વકરવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે છેલ્લા ૩૦ વર્ષોમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવા પરિવર્તનના કારણે હિમાલયના ગ્લેશિયર્સ પીગળવાથી શિયાળા અને ઉનાળામાં ગંગાના પ્રાકૃતિક જળ સ્તરમાં બહુ મોટો અને અનિયમિત બદલાવ આવ્યો છે. આ ભૌગોલિક ફેરફારના કારણે ૧૯૯૬ નો જૂનો ફોર્મ્યુલા હવે બંને દેશોની વર્તમાન જરૂરિયાતોને પૂરી કરવામાં નાનો અને અપ્રાસંગિક સાબિત થઈ રહ્યો છે. બાંગ્લાદેશની નવી સરકાર ભારત પાસે નવેસરથી વધુ પાણીની લેખિત ગેરંટી વાળી કડક સંધિની માંગ કરી રહી છે. પરંતુ ભારતની આંતરિક સ્થિતિ પણ એટલી જ જટિલ છે; ભારતના ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા ગીચ વસ્તી ધરાવતા રાજ્યોમાં સિંચાઈ, પીવાનું પાણી અને નવી વીજળી પરિયોજનાઓ માટે પાણીની આંતરિક માંગ પહેલા કરતાં અનેક ગણી વધી ગઈ છે. આથી, પશ્ચિમ બંગાળ જેવા સરહદી રાજ્યો પોતાના હકના પાણીનો ભોગ આપીને બાંગ્લાદેશને વધુ પાણી આપવાનો વિરોધ કરી રહ્યા છે, જેના કારણે આ વિવાદ એક અત્યંત સંવેદનશીલ વળાંક પર આવી પહોંચ્યો છે.
આ પણ વાંચો:
