MGNREGA: ભારતના ગ્રામીણ અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ ગણાતી મનરેગા (MGNREGA) યોજના હવે ઈતિહાસ બની ગઈ છે. જે સરકારે સંસદીય પ્રક્રિયાઓ અને લોકશાહી મૂલ્યોને બાજુ પર મૂકીને અનેક નિર્ણયો લીધા, તેણે અંતે કરોડો મજૂરોને સુરક્ષા આપતા આ કાયદાને પણ સમાપ્ત કરી દીધો છે. આ માત્ર એક કાયદાનો અંત નથી, પરંતુ દેશના સૌથી ગરીબ વર્ગના ‘કામના અધિકાર’નો અંત છે. તેના સ્થાને લાવવામાં આવેલી ‘વીબી-ગ્રામજી’ યોજના માત્ર એક સરકારી કાર્યક્રમ છે, જેમાં ન તો મજૂરો માટે કોઈ કાનૂની ગેરંટી છે, ન તો કામ ન મળવા બદલ વળતરની જોગવાઈ. આ પરિવર્તન ગરીબોને અધિકાર સંપન્ન નાગરિકમાંથી સરકારી કૃપા પર જીવતા લાચાર ‘લાભાર્થી’માં બદલવાનો એક ક્રૂર પ્રયાસ છે.
જન આંદોલનોનું સંતાન હતું મનરેગા
મનરેગાનો જન્મ ૨૦૦૫માં કોઈ સરકારી મહેરબાનીથી નહીં, પરંતુ દાયકાઓ સુધી ચાલેલા જન આંદોલનો અને ‘પીપલ્સ એક્શન ફોર એમ્પ્લોયમેન્ટ ગેરંટી’ (PAEG) જેવા અભિયાનોના પરિણામે થયો હતો. ૧૯૯૦ના દાયકાથી શરૂ થયેલી આ માંગણીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભ્રષ્ટાચારને રોકવા માટે કલ્યાણકારી યોજનાઓને ‘કાનૂની અધિકાર’નું સ્વરૂપ આપવાનો હતો. એનસીએમપી (NCMP) હેઠળ યુપીએ સરકારે જ્યારે આ કાયદો બનાવ્યો, ત્યારે દરેક ગ્રામીણ પરિવારને ૧૦૦ દિવસના રોજગારની ગેરંટી મળી. આ યોજના માત્ર કાગળ પરની શાહી નહોતી, પણ દેશના દરેક ગામમાં લોકશાહીનું જીવંત પ્રમાણ હતી, જ્યાં મજૂર પાસે કામ માંગવાનો અને ન મળે તો બેરોજગારી ભથ્થું મેળવવાનો કાનૂની અધિકાર હતો.
પારદર્શિતા અને જવાબદારીનું નવું માળખું
આ કાયદાએ ભારતના ગામડાઓમાં પારદર્શિતાની એક નવી સંસ્કૃતિ વિકસાવી હતી. સામાજિક અંકેક્ષણ (Social Audit) દ્વારા પહેલીવાર ગામના સામાન્ય માણસને અધિકારીઓ પાસેથી હિસાબ માંગતા કર્યા હતા. મહિલાઓ જ્યારે સભામાં ઊભી થઈને પોતાની મજૂરીનો હિસાબ માંગતી, ત્યારે સત્તાના ગલિયારામાં હલચલ મચી જતી. આ યોજનાથી ૮ કરોડથી વધુ પરિવારોને સીધો લાભ મળ્યો અને લગભગ ૫૦૦૦ કરોડ વ્યક્તિ-દિવસ રોજગારનું સર્જન થયું. નોબેલ વિજેતા જોસેફ સ્ટિગ્લિટ્ઝ જેવા વિશ્વના દિગ્ગજ અર્થશાસ્ત્રીઓએ પણ મનરેગાને ભારતનું સૌથી નવીન અને વિશ્વ માટે એક પાઠરૂપ મોડેલ ગણાવ્યું હતું.
ટેકનિકલ જાળ અને ગરીબનો સંઘર્ષ
સમય જતાં, આ યોજનાને સુધારવાના નામે તેને નબળી પાડવાની શરૂઆત થઈ. આધાર અને એનએમએમએસ (NMMS) એપ જેવા ટેકનિકલ ફરજિયાત નિયમો લાવીને મહિલા મજૂરોને કામથી દૂર કરવામાં આવ્યા. જે ગરીબ સ્ત્રીઓ પાસે સ્માર્ટફોન નહોતા, તેઓ વ્યવસ્થાની બહાર ફેંકાઈ ગઈ. આ સાથે જ બજેટમાં કરવામાં આવતી કાપકૂપ અને ચૂકવણીમાં થતા મહિનાઓના વિલંબને કારણે ગરીબ પરિવારો દેવાના ડુંગર નીચે દબાઈ ગયા. સરકારે જ્યારે ફંડ આપવાનું બંધ કર્યું, ત્યારે તે અનૈતિકતાની પરાકાષ્ઠા હતી. તેમ છતાં, ૨૦૨૦ની મહામારી દરમિયાન જ્યારે લાખો પ્રવાસી મજૂરો ગામ પરત ફર્યા, ત્યારે આ મનરેગા જ હતી જેણે કરોડો પરિવારોને ભૂખમરાથી બચાવ્યા હતા.
હવે ક્યાં જશે ગરીબનો અવાજ?
મનરેગાના ૨૦ વર્ષના સફરમાં તેણે મહિલાઓને આર્થિક સ્વતંત્રતા અને સામાજિક સન્માન આપ્યું હતું. આજે તે કાયદો ખતમ કરીને સરકારે અમીર અને ગરીબ વચ્ચેની ખાઈને વધુ ઊંડી કરી દીધી છે. નવી વ્યવસ્થામાં હવે કામ માત્ર સરકારની ઈચ્છા પર નિર્ભર છે, કોઈના અધિકાર પર નહીં. આ સત્તાના અસંતુલનનું એક મોટું ઉદાહરણ છે. જોકે મનરેગાનો કાયદો કાગળ પર સમાપ્ત થયો હોય, પણ તેમાંથી જન્મેલી ‘સન્માનજનક જીવન’ની માંગ આજે પણ દરેક મજૂરના દિલમાં જીવંત છે. ‘દરેક હાથને કામ દો, કામના પૂરા દામ દો’—આ નારો હવે માત્ર એક માંગ નથી, પણ ફરીથી આ અધિકાર મેળવવા માટેના સંઘર્ષની શરૂઆત છે.
આ પણ વાંચો:
