Dharmendra Pradhan: ભારતના કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી તરીકે લાંબા સમય સુધી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવનારા ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન માટે છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયા રાજકીય રીતે સૌથી મુશ્કેલ સાબિત થયા. નીટ-યુજી પરીક્ષામાં અનિયમિતતાઓ અને પેપર લીકના આરોપોને લઈને દેશભરમાં ખાસ કરીને Gen Z યુવાનો દ્વારા શરૂ કરાયેલા વિરોધ પ્રદર્શનોએ આખરે એવી સ્થિતિ ઊભી કરી કે તેમણે પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપવું પડ્યું. હરિયાણા અને બિહાર જેવી મહત્વપૂર્ણ ચૂંટણીઓમાં ભાજપને જીત અપાવનાર અને પાર્ટીના સૌથી વિશ્વાસુ વ્યૂહરચનાકાર ગણાતા ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન માટે આ રાજકીય સફરમાં એક મોટો વળાંક માનવામાં આવી રહ્યો છે.
મોદી સરકારમાં સતત વિશ્વાસ જીતનાર નેતા
2014માં નરેન્દ્ર મોદી પ્રથમ વખત પ્રધાનમંત્રી બન્યા ત્યારથી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન સતત કેન્દ્રીય કેબિનેટમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતા રહ્યા. મોદી સરકારના પ્રથમ કાર્યકાળથી લઈને ત્રીજા કાર્યકાળ સુધી તેઓ ભાજપના એવા થોડાક નેતાઓમાં રહ્યા જેમણે સતત મંત્રીપદ જાળવી રાખ્યું. પાર્ટીના આંતરિક વર્તુળોમાં તેમને પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી અને કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહના સૌથી વિશ્વાસુ સહયોગીઓમાં ગણવામાં આવતા હતા.
2019 અને 2024 દરમિયાન અનેક મંત્રીઓની જવાબદારીઓ બદલાઈ કે તેઓ કેબિનેટમાંથી બહાર થયા, પરંતુ ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન સતત સરકારનો મહત્વનો ભાગ રહ્યા. ભાજપના સૂત્રો મુજબ જો 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં પાર્ટીને સ્પષ્ટ બહુમતી મળી હોત, તો ઓડિશામાં ભાજપની પ્રથમ સરકારના મુખ્યમંત્રી તરીકે તેમનું નામ પણ ગંભીરતાથી ચર્ચામાં હતું.
ઓડિશાના સામાન્ય વિદ્યાર્થીથી રાષ્ટ્રીય રાજકારણ સુધીનો પ્રવાસ
ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનો જન્મ ઓડિશાના તાલચેરમાં થયો હતો. કોલેજકાળ દરમિયાન તેઓ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વિદ્યાર્થી સંગઠન અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ (ABVP) સાથે જોડાયા હતા. તાલચેર કોલેજમાં એન્થ્રોપોલોજીનો અભ્યાસ કરતી વખતે તેઓ વિદ્યાર્થી રાજકારણમાં સક્રિય બન્યા અને બાદમાં ઉત્કલ યુનિવર્સિટીમાં પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન દરમિયાન પણ વિદ્યાર્થી નેતા તરીકે પોતાની ઓળખ બનાવી.
રસપ્રદ વાત એ છે કે વિદ્યાર્થી જીવનમાં તેમણે પોતાની પ્રથમ વિદ્યાર્થી સંઘની ચૂંટણી હારી હતી. તે સમયે તેમના સામે સ્ટુડન્ટ્સ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયાના ઉમેદવાર અરુણ કુમાર સાહૂ જીત્યા હતા. તેમ છતાં પ્રધાન વિદ્યાર્થી સંગઠનમાં સક્રિય રહ્યા અને બાદમાં ABVPના રાષ્ટ્રીય સચિવ તરીકે પણ કામ કર્યું.
એક સમય પેપર લીક વિરુદ્ધ આંદોલન કરનાર, આજે પેપર લીક વિવાદમાં ઘેરાયા
ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજકીય જીવનની સૌથી રસપ્રદ ઘટના એ છે કે 1996માં ઓડિશામાં ધોરણ-12ની બોર્ડ પરીક્ષાનું પ્રશ્નપત્ર લીક થતાં તેમણે કોંગ્રેસ સરકાર સામે વિરોધ પ્રદર્શનનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. તે સમયે તેઓ વિદ્યાર્થીઓ માટે ન્યાયની માંગ ઉઠાવતા યુવા નેતા હતા.
વર્ષો બાદ જ્યારે તેઓ દેશના શિક્ષણ મંત્રી બન્યા ત્યારે નીટ-યુજી સહિત વિવિધ પરીક્ષાઓમાં ગડબડ અને પેપર લીકના આરોપો સામે આવ્યા. આ મુદ્દે દેશભરના લાખો વિદ્યાર્થીઓ રસ્તા પર ઉતર્યા અને અંતે આ જ મુદ્દો તેમના રાજીનામાનું સૌથી મોટું કારણ બન્યો.
આરએસએસ સાથે બાળપણથી જોડાણ
ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનો આરએસએસ સાથેનો સંબંધ ખૂબ જ જૂનો છે. રાજકીય વિશ્લેષકોના જણાવ્યા અનુસાર તેઓ શાળાકાળથી જ સંઘની શાખામાં જતા હતા. રસપ્રદ રીતે, તેમના પિતા ડૉ. દેવેન્દ્ર પ્રધાન બાદમાં ભાજપમાં જોડાયા અને અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકારમાં રાજ્યમંત્રી બન્યા.
રાજકીય નિરીક્ષકોનું માનવું છે કે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના આરએસએસ સાથેના સક્રિય જોડાણને કારણે જ તેમના પિતા ભાજપમાં આવ્યા હતા. આ કારણસર ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું સંઘ સાથેનું જોડાણ આજે પણ મજબૂત માનવામાં આવે છે.
ઓડિશામાં ભાજપના વિસ્તરણના મુખ્ય શિલ્પી
2009માં ભાજપ અને બીજેડી વચ્ચે ગઠબંધન તૂટ્યા બાદ ઓડિશામાં ભાજપને મજબૂત બનાવવાની જવાબદારી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને સંભાળી હતી. તેમણે રાજ્યના લગભગ દરેક જિલ્લામાં પ્રવાસ કરીને સંગઠન મજબૂત બનાવ્યું.
ભાજપના નેતાઓનું કહેવું છે કે ઓડિશામાં આજે ભાજપનું મજબૂત સંગઠન ઉભું કરવામાં ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનની સૌથી મોટી ભૂમિકા રહી છે. 2017ની પંચાયત ચૂંટણીથી લઈને 2019ની વિધાનસભા ચૂંટણી સુધી ભાજપના વધતા પ્રભાવ પાછળ પણ તેમનું સંગઠનાત્મક કામ જવાબદાર માનવામાં આવે છે.
મુખ્યમંત્રી બનવાનું સ્વપ્ન અધૂરું રહ્યું
2024માં ઓડિશામાં પ્રથમ વખત ભાજપે સરકાર બનાવી ત્યારે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન મુખ્યમંત્રી બનશે એવી ચર્ચા ખૂબ જ જોરશોરથી ચાલી હતી. જોકે અંતિમ ક્ષણે મોહન માઝીને મુખ્યમંત્રી બનાવવામાં આવ્યા.
પાર્ટીના અનેક નેતાઓનું માનવું છે કે રાજ્યમાં ભાજપને સત્તા સુધી પહોંચાડવામાં સૌથી મોટું યોગદાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું હતું, છતાં તેઓ મુખ્યમંત્રી બની શક્યા નહીં. આ ઘટનાને તેમના રાજકીય જીવનનો સૌથી મોટો વ્યક્તિગત આઘાત માનવામાં આવે છે.
અમિત શાહના વિશ્વાસુ ચૂંટણી વ્યૂહરચનાકાર
ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન માત્ર મંત્રી તરીકે જ નહીં પરંતુ ભાજપના સૌથી સફળ ચૂંટણી વ્યૂહરચનાકારોમાં પણ ગણાય છે. ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, ઝારખંડ, હરિયાણા અને બિહાર સહિત અનેક રાજ્યોમાં તેમણે પાર્ટી માટે ચૂંટણી સંચાલનની જવાબદારી સફળતાપૂર્વક નિભાવી હતી.
ઉત્તર પ્રદેશમાં 2022ની વિધાનસભા ચૂંટણી દરમિયાન ભાજપને ફરી સત્તામાં લાવવામાં તેમની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી હતી. પશ્ચિમ બંગાળના નંદીગ્રામમાં શુભેન્દુ અધિકારીની જીત પાછળ પણ તેમના સંગઠનાત્મક આયોજનની ઘણી ચર્ચા થઈ હતી.
મોદી સરકારમાં સતત વધતો પ્રભાવ
2014માં તેમને પેટ્રોલિયમ મંત્રી બનાવવામાં આવ્યા હતા. બાદમાં સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ, સ્ટીલ અને અંતે શિક્ષણ મંત્રાલયની જવાબદારી સોંપવામાં આવી. ઉજ્જ્વલા યોજના અમલમાં તેમની ભૂમિકાને કારણે તેમને “ઉજ્જ્વલા મેન” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતા હતા.
સાત વર્ષ સુધી પેટ્રોલિયમ મંત્રી તરીકેનો લાંબો કાર્યકાળ તેમને સરકારના સૌથી પ્રભાવશાળી મંત્રીઓમાં સ્થાન અપાવતો રહ્યો. તેમની ઓળખ એવા નેતા તરીકે હતી જે મુશ્કેલ કામ પણ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરાવી શકે.
શિક્ષણ મંત્રાલયમાં વિવાદોનો સિલસિલો
2021માં શિક્ષણ મંત્રી બન્યા બાદ ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન સતત વિવિધ વિવાદોમાં ઘેરાતા રહ્યા. એનસીઈઆરટીના પાઠ્યપુસ્તકોમાં ફેરફાર, યુજીસીના નવા નિયમો, ભરતી અને પરીક્ષા સંબંધિત પ્રશ્નો તથા અંતે નીટ-યુજી પેપર લીક વિવાદે તેમના કાર્યકાળને મુશ્કેલ બનાવી દીધો.
પાર્ટીના નેતાઓનું માનવું છે કે મોદી અને અમિત શાહ સાથેની તેમની નજીકતાને કારણે તેઓ લાંબા સમય સુધી રાજકીય નુકસાનથી બચી શક્યા, પરંતુ આ વખતે વિદ્યાર્થીઓના સતત વિરોધ અને દેશવ્યાપી આંદોલને સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી.
વિદ્યાર્થી આંદોલન બન્યું રાજકીય ટર્નિંગ પોઇન્ટ
રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા પાછળ માત્ર એક પરીક્ષા વિવાદ જવાબદાર નહોતો. સતત વધતા વિદ્યાર્થી આંદોલન, શિક્ષણ વ્યવસ્થાને લઈને ઉભા થયેલા પ્રશ્નો, વિરોધ પક્ષોના દબાણ અને સરકાર પર વધતા રાજકીય દબાણે આખરે તેમને પદ છોડવા સુધી પહોંચાડ્યા.
એક સમય વિદ્યાર્થીઓ માટે પેપર લીક વિરુદ્ધ લડનાર નેતા તરીકે પોતાની ઓળખ બનાવનાર ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનો રાજકીય સફર અંતે એવા જ વિદ્યાર્થી આંદોલન વચ્ચે સૌથી મોટા પડકાર સામે આવીને ઊભો રહ્યો. આ ઘટનાએ તેમના લાંબા રાજકીય કારકિર્દીમાં એક ઐતિહાસિક અને અણધાર્યો અધ્યાય ઉમેર્યો.
