Student Protest: કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ હવે માત્ર દિલ્હીના જંતર-મંતર સુધી મર્યાદિત રહી નથી. કોલકાતા, પટણા, મુંબઈ, દિલ્હી સહિત દેશના અનેક શહેરોમાં વિદ્યાર્થીઓ અને વિવિધ સંગઠનો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા છે. પ્રદર્શનકારીઓનું કહેવું છે કે પેપર લીક, વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા, પોલીસ કાર્યવાહી અને શિક્ષણ વ્યવસ્થાની જવાબદારી નક્કી કરવા માટે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને રાજીનામું આપવું જોઈએ. બીજી તરફ કેન્દ્ર સરકાર હજી પણ પોતાના મંત્રીની સાથે મજબૂતીથી ઊભી દેખાઈ રહી છે.

ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાના મુદ્દે સરકાર અને વિદ્યાર્થી પ્રતિનિધિઓ વચ્ચેની વાતચીત નિષ્ફળ

24 જુલાઈએ સરકાર અને વિદ્યાર્થી સંગઠન “કૉક્રોચ જનતા પાર્ટી (CJP)” વચ્ચે થયેલી ચર્ચા કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકી નહીં. દિલ્હીના કૉન્સ્ટિટ્યુશન ક્લબમાં યોજાયેલી બેઠકમાં કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રી જે.પી. નડ્ડા અને કાર્મિક રાજ્ય મંત્રી જિતેન્દ્ર સિંહે વિદ્યાર્થી પ્રતિનિધિઓ સાથે ચર્ચા કરી.

વિદ્યાર્થી સંગઠનના પ્રતિનિધિઓ સૌરભ દાસ અને આશુતોષ રાંકાએ બેઠક બાદ જણાવ્યું કે સરકાર કેટલાક મુદ્દાઓ પર તૈયાર હોવાનું જણાવી રહી છે. તેમાં નીટ પરીક્ષાની ગડબડીના કારણે આત્મહત્યા કરનારા વિદ્યાર્થીઓના પરિવારોને વળતર આપવાની વાત અને પ્રદર્શનકારીઓ સામે નોંધાયેલી એફઆઈઆર પાછી ખેંચવાની તૈયારીનો સમાવેશ થાય છે. જોકે તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા વગર આંદોલન પાછું ખેંચવામાં આવશે નહીં.

સરકારનો સંદેશ સ્પષ્ટ: ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનને હટાવવાની કોઈ તૈયારી નહીં

એક મહિના કરતાં વધુ સમયથી ચાલી રહેલા આંદોલન છતાં સરકાર તરફથી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા અંગે કોઈ સંકેત મળ્યો નથી. રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે સરકારનું વર્તમાન વલણ દર્શાવે છે કે તે પોતાના શિક્ષણ મંત્રીને બચાવવા માટે મક્કમ છે, ભલે વિરોધ દેશભરમાં ફેલાતો જાય.

કોલકાતા સહિત અનેક શહેરોમાં વિરોધ પ્રદર્શન

કોલકાતામાં ડાબેરી વિદ્યાર્થી સંગઠનોના બેનર હેઠળ મોટી સંખ્યામાં યુવાનો ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ સાથે રસ્તા પર ઉતર્યા. દેશના અન્ય ભાગોમાં પણ સમાન માંગ સાથે પ્રદર્શન થયા.

સોનમ વાંગચુકે અનશન સમાપ્ત કર્યું, પરંતુ આંદોલન ચાલુ

સામાજિક કાર્યકર સોનમ વાંગચુકે પોતાનું અનશન સમાપ્ત કર્યું હોવા છતાં જંતર-મંતર પરનું વિદ્યાર્થી આંદોલન ચાલુ રહ્યું. વિદ્યાર્થી સંગઠનોએ જણાવ્યું કે અનશન સમાપ્ત થવાનો અર્થ આંદોલન સમાપ્ત થવો નથી. તેમનું કહેવું છે કે તેમની મુખ્ય માંગ ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની છે અને તે યથાવત છે.

કેન્દ્રીય શિક્ષણ સચિવની બદલી પર વિવાદ

સરકારે કેન્દ્રીય શિક્ષણ સચિવ વિનીત જોશીની બદલી કરી. તેમના સ્થાને નરેશ કુમાર ગંગવારની નિમણૂક કરવામાં આવી. વિદ્યાર્થી સંગઠનના નેતાઓએ આ નિર્ણયની ટીકા કરતાં કહ્યું કે માત્ર અધિકારીની બદલીથી જવાબદારી નક્કી થતી નથી. તેમનું કહેવું છે કે જો પેપર લીક માટે શિક્ષણ તંત્ર જવાબદાર હોય તો માત્ર સચિવ નહીં પરંતુ શિક્ષણ મંત્રીની જવાબદારી પણ નક્કી થવી જોઈએ.

નવા શિક્ષણ સચિવ અંગે પ્રશ્નો

વિદ્યાર્થી આગેવાનો દ્વારા નવા શિક્ષણ સચિવ નરેશ કુમાર ગંગવાર અંગે પણ સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા. તેમણે દાવો કર્યો કે અગાઉ પ્રકાશિત થયેલા કેટલાક મીડિયા અહેવાલોમાં ગંગવારના પરિવારને કૃષિ સબસિડી યોજનાનો લાભ મળ્યો હોવાની માહિતી સામે આવી હતી. તેમણે માંગ કરી કે આવા મુદ્દાઓ પર સરકાર અને સંબંધિત અધિકારીઓ સ્પષ્ટતા કરે જેથી પારદર્શિતા જળવાઈ રહે.

વિપક્ષનું સંસદમાં પ્રદર્શન

સંસદ પરિસરમાં કોંગ્રેસ સહિત વિપક્ષી દળોએ વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું. કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે વરસાદ વચ્ચે પણ વિરોધ નોંધાવ્યો. વિપક્ષનું કહેવું છે કે પેપર લીક મુદ્દે ચર્ચા ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ બનશે જ્યારે સરકાર રાજકીય જવાબદારી સ્વીકારશે. રાહુલ ગાંધીએ પણ જણાવ્યું કે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા વગર માત્ર ચર્ચાથી સમસ્યાનો ઉકેલ આવશે નહીં.

પટણામાં વિદ્યાર્થી નેતાઓની ધરપકડ

પટણામાં વિદ્યાર્થી સંગઠન AISA સાથે જોડાયેલા કેટલાક નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી. ત્યારબાદ સંગઠને 25 જુલાઈએ બિહાર બંધનું એલાન કર્યું. વિદ્યાર્થી સંગઠનોએ આ કાર્યવાહીને દમન ગણાવી જ્યારે પોલીસે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે કાર્યવાહી જરૂરી હોવાનું જણાવ્યું.

રાહુલ ગાંધીની પત્રકાર પરિષદ

રાહુલ ગાંધીએ એવા વિદ્યાર્થીઓ સાથે સંયુક્ત પત્રકાર પરિષદ કરી જેઓ પોલીસ કાર્યવાહી દરમિયાન ઘાયલ થયા હોવાનું કહેવામાં આવે છે. કોંગ્રેસે જાહેરાત કરી કે 25 જુલાઈએ દેશભરમાં જિલ્લા સ્તરે કેન્ડલ માર્ચ અને સત્યાગ્રહ યોજાશે.

પેપર લીક કાયદામાં સુધારા તરફ સરકારનું પગલું

કેન્દ્રીય કેબિનેટે પેપર લીક વિરોધી કાયદામાં સુધારા સંબંધિત પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી હોવાનું જણાવાયું. સરકારનું કહેવું છે કે પરીક્ષા પ્રણાલીને વધુ સુરક્ષિત બનાવવા કડક કાયદાકીય વ્યવસ્થા લાવવામાં આવશે. વિરોધ પક્ષનું કહેવું છે કે અગાઉ પણ કડક કાયદાની જાહેરાતો થઈ હતી છતાં પેપર લીકની ઘટનાઓ અટકી નથી.

વડાપ્રધાન મોદીની વિડિયો અપીલ પર ચર્ચા

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સોશિયલ મીડિયા પર યુવાનોને સંબોધતી એક વિડિયો પોસ્ટ કરી. તેમણે પેપર લીક સામે કડક કાર્યવાહી અને ઝડપી ન્યાયની વાત કરી. જોકે વિરોધ પક્ષ અને વિદ્યાર્થી સંગઠનોનું કહેવું છે કે વિડિયોમાં વિદ્યાર્થીઓ સામે થયેલી પોલીસ કાર્યવાહી, ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનની જવાબદારી અથવા પ્રદર્શન અંગે કોઈ સ્પષ્ટ નિવેદન આપવામાં આવ્યું નથી. વિરોધ પક્ષે દાવો કર્યો કે અગાઉ પણ વડાપ્રધાન દ્વારા સમાન પ્રકારના આશ્વાસનો આપવામાં આવ્યા હતા.

સોનમ વાંગચુક અંગે પણ ચર્ચા

સોનમ વાંગચુકે અનશન સમાપ્ત કર્યા બાદ વિવિધ પ્રકારની રાજકીય ચર્ચાઓ શરૂ થઈ. કેટલાક વિદ્યાર્થી આગેવાનોનું કહેવું છે કે તેમની વ્યક્તિગત ભૂમિકા અલગ હોઈ શકે પરંતુ જંતર-મંતરનું આંદોલન હવે કોઈ એક વ્યક્તિ પર આધારિત રહ્યું નથી અને તેની મુખ્ય માંગોમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી.

પોલીસ કાર્યવાહી અંગે નવી જાહેરાત

વિદ્યાર્થી સંગઠને જાહેરાત કરી કે તેઓ એક વેબસાઇટ શરૂ કરશે જેમાં વિદ્યાર્થીઓ સામે કાર્યવાહી કરનાર પોલીસ અધિકારીઓ અંગે માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવશે. બીજી તરફ દિલ્હી પોલીસે હજુ સુધી સમગ્ર ઘટનાક્રમ અંગે વિગતવાર પ્રેસ કોન્ફરન્સ યોજી નથી.

યુનિવર્સિટીઓએ વિદ્યાર્થીઓને ચેતવણી આપી

જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી (JNU) અને દિલ્હી યુનિવર્સિટીએ વિદ્યાર્થીઓ તથા સ્ટાફ માટે અલગ-અલગ સૂચનાઓ જાહેર કરી. JNUએ પોતાના સભ્યોને જંતર-મંતર આસપાસના પ્રદર્શનમાં ભાગ ન લેવા અને સોશિયલ મીડિયા પર જવાબદારીપૂર્વક વર્તવા જણાવ્યું. દિલ્હી યુનિવર્સિટીએ પણ વિદ્યાર્થીઓને પ્રદર્શનથી દૂર રહેવાની સલાહ આપી અને કાયદાકીય પરિણામો અંગે ચેતવણી આપી. આ સૂચનાઓ બાદ કેટલાક શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થી સંગઠનોએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે જ્યારે સરકારના મંત્રીઓ પ્રદર્શનકારીઓ સાથે ચર્ચા કરી રહ્યા છે ત્યારે આવા પ્રદર્શનને ગેરકાયદેસર ગણાવવાનો આધાર શું છે.

પૂર્વ અર્ધસૈનિક જવાનોનું સમર્થન

પૂર્વ અર્ધસૈનિક જવાનોના કેટલાક સંગઠનોએ પણ વિદ્યાર્થી આંદોલનને સમર્થન જાહેર કર્યું છે. દેશ ઉપરાંત વિદેશમાં પણ ભારતીય સમુદાય દ્વારા સમર્થન પ્રદર્શન થયાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. મુંબઈના શિવાજી પાર્કમાં પણ મોટી સંખ્યામાં લોકો ભેગા થયા હતા, જેમાં IIT બોમ્બેના વિદ્યાર્થીઓનો પણ સમાવેશ થતો હોવાનું જણાવાયું.

ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને માહિતીના પ્રસાર અંગે ચર્ચા

જંતર-મંતરના પ્રદર્શનનું મેદાન પરથી કવરેજ કરનારા કેટલાક સ્વતંત્ર પત્રકારોના વિડિયો પર ઉંમર મર્યાદા લગાવવામાં આવી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા. તે ઉપરાંત X (પૂર્વ ટ્વિટર)ના સહ-સ્થાપક જેક ડોર્સીએ દાવો કર્યો કે તેમની મેસેજિંગ એપ ‘Bitchat’ પર ભારતમાં પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. આ એપ ઇન્ટરનેટ વિના પણ સંચાર માટે ઉપયોગી હોવાનું જણાવાય છે. આ દાવા અંગે સત્તાવાર રીતે અલગ-અલગ પક્ષોની પ્રતિક્રિયાની રાહ જોવામાં આવી રહી છે.

શિક્ષણ વ્યવસ્થાના મૂળ પ્રશ્નો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની માંગ

વિદ્યાર્થી સંગઠનોનું કહેવું છે કે હવે માત્ર પેપર લીક નહીં પરંતુ દેશભરની કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાં શિક્ષણની ગુણવત્તા, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, અભ્યાસક્રમ અને પરીક્ષા વ્યવસ્થાની વાસ્તવિક સ્થિતિ સામે લાવવાની જરૂર છે. તેમણે વિદ્યાર્થીઓને પોતાના કોલેજો, હોસ્ટેલો, લાઇબ્રેરીઓ, લેબોરેટરીઓ અને શિક્ષણની પરિસ્થિતિ અંગે વિડિયો અને માહિતી જાહેર કરવાની અપીલ કરી છે, જેથી દેશભરના વિદ્યાર્થીઓ એકબીજાની પરિસ્થિતિ સમજી શકે.

હાલ સમગ્ર મુદ્દે સરકાર અને વિદ્યાર્થી સંગઠનો વચ્ચે કોઈ સમાધાનના સંકેત દેખાતા નથી. એક તરફ સરકાર કડક કાયદા અને વહીવટી ફેરફારોની વાત કરી રહી છે, જ્યારે બીજી તરફ પ્રદર્શનકારીઓ ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ પર અડગ છે. આંદોલન હવે રાજકીય, સામાજિક અને શિક્ષણ ક્ષેત્રની સૌથી મોટી ચર્ચાઓમાંનું એક બની ગયું છે.