સુપ્રીમ કોર્ટમાં DNPAની અરજી પર સુનાવણી
27 ઑક્ટોબરના અહેવાલ મુજબ, મંગળવારે ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત અને ન્યાયાધીશ જોયમાલ્યા બાગચી તથા ન્યાયાધીશ વી. મોહનાની પીઠે DNPAની અરજી પર સુનાવણી કરી હતી. એસોસિયેશન તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ માધવી દીવાને દલીલો રજૂ કરી હતી. અદાલતે કેન્દ્ર સરકાર પાસે અરજી અંગે જવાબ માગ્યો છે અને આગામી સુનાવણી માટે 17 નવેમ્બરની તારીખ નક્કી કરી છે.
DNPAએ ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન ઍક્ટ અને તેની સાથે જોડાયેલા નિયમોની કેટલીક જોગવાઈઓને પડકારી છે. એસોસિયેશનનું કહેવું છે કે વ્યક્તિગત ડેટાની સુરક્ષા જરૂરી છે, પરંતુ તેના અમલ દરમિયાન પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતા અને જનહિતમાં માહિતી પ્રકાશિત કરવાના અધિકારનું પણ રક્ષણ થવું જોઈએ.
શોધખોળ આધારિત પત્રકારત્વ સામે અવરોધની આશંકા
DNPAની મુખ્ય ચિંતા એ છે કે કાયદાની કેટલીક જોગવાઈઓ ભ્રષ્ટાચાર, કોર્પોરેટ ગેરરીતિઓ, ચૂંટણીમાં અનિયમિતતાઓ અને સરકારી કામગીરી અંગે તપાસ કરતા પત્રકારો માટે મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે. કોઈ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થાની કામગીરીની તપાસ કરતી વખતે પત્રકારોને માહિતી એકત્રિત કરવામાં કાનૂની અડચણોનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
એસોસિયેશનને એવી પણ આશંકા છે કે વ્યક્તિગત માહિતી એકત્રિત કરવા માટે નોટિસ અથવા સંમતિ સંબંધિત નિયમોનો ઉપયોગ પત્રકારત્વમાં થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ કંપનીમાં ભ્રષ્ટાચારની તપાસ ચાલી રહી હોય અને તપાસના વિષયને અગાઉથી જાણ થઈ જાય, તો પુરાવાનો નાશ થવાની અથવા સાક્ષીઓ પર દબાણ લાવવાની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે.
જોકે, કાયદાની દરેક જોગવાઈ દરેક પત્રકારત્વ સંબંધિત તપાસમાં અગાઉથી સંમતિ લેવાનું ફરજિયાત બનાવે છે, એવું હાલ નિશ્ચિતપણે કહી શકાય નહીં. આ મુદ્દે કાયદાની જોગવાઈઓનું અર્થઘટન મહત્ત્વનું રહેશે.
ગુપ્ત સૂત્રોની ઓળખ જાહેર થવાનો ભય
પત્રકારત્વમાં ગુપ્ત સૂત્રોનું મહત્ત્વનું સ્થાન હોય છે. ભ્રષ્ટાચાર કે અન્ય ગેરરીતિઓ અંગે માહિતી આપતા લોકો ઘણી વખત પોતાની ઓળખ જાહેર ન થાય તેવી શરતે પત્રકારો સાથે માહિતી વહેંચે છે. DNPAની દલીલ છે કે સરકારને વ્યક્તિગત ડેટા સંભાળતી સંસ્થાઓ પાસેથી માહિતી માગવાની મળતી સત્તાનો ઉપયોગ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં સમાચાર સંસ્થાઓ પાસેથી સામગ્રી મેળવવા માટે થઈ શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં પત્રકારોના સૂત્રોની ઓળખ બહાર આવવાનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. જો માહિતી આપનારા લોકોને પોતાની ઓળખ જાહેર થવાનો ડર રહેશે, તો તેઓ જનહિત સાથે જોડાયેલી માહિતી આપતાં અચકાઈ શકે છે. DNPAએ સરકારને મળતી કેટલીક છૂટની સરખામણીએ પત્રકારત્વ માટે સ્પષ્ટ કાનૂની રક્ષણ ન હોવા અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો છે.
ડેટા ભૂંસી નાખવાના અધિકારથી સમાચાર પર અસર પડશે?
DPDP કાયદા હેઠળ વ્યક્તિઓને નિર્ધારિત શરતોને આધીન પોતાના ડિજિટલ ડેટા અંગે કેટલાક અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે. તેમાં ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં વ્યક્તિગત ડેટા ભૂંસી નાખવાનો અધિકાર પણ સામેલ છે.
DNPAને આશંકા છે કે આ અધિકારનો ઉપયોગ પ્રકાશિત સમાચારોમાંથી વ્યક્તિગત માહિતી દૂર કરાવવા અથવા અહેવાલો પાછા ખેંચાવવાની માગણી માટે થઈ શકે છે. જો કોઈ સમાચાર અહેવાલમાં ભ્રષ્ટાચાર કે જાહેર હિત સાથે જોડાયેલી મહત્ત્વપૂર્ણ માહિતી હોય, તો તેને દૂર કરવા માટેનું દબાણ તપાસાત્મક પત્રકારત્વને અસર કરી શકે છે.
જોકે, ડેટા ભૂંસી નાખવાનો અધિકાર એટલે દરેક સમાચારને દૂર કરાવવાનો અમર્યાદિત અધિકાર નથી. વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે કાયદામાં જનહિતના અહેવાલો અને પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતા માટે પૂરતું સ્પષ્ટ રક્ષણ છે કે નહીં.
21 સમાચાર પ્રકાશકોએ વ્યક્ત કરી ચિંતા
વિવિધ મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, DNPA મારફતે 21 સમાચાર પ્રકાશકોએ કાયદાની જોગવાઈઓને પડકારી છે. આ જૂથમાં Network18, NDTV, ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ અને ટાઇમ્સ ઇન્ટરનેટ જેવી મીડિયા કંપનીઓનાં નામ સામેલ છે.
મીડિયા સંગઠનોનું કહેવું છે કે કાયદામાં પત્રકારત્વ માટે સ્પષ્ટ છૂટ ન હોવાથી સમાચાર સંસ્થાઓમાં કાનૂની અનિશ્ચિતતા વધી શકે છે. આ કારણે દંડ અથવા કાનૂની કાર્યવાહીથી બચવા માટે કેટલીક સંસ્થાઓ જનહિત સાથે જોડાયેલા અહેવાલો પ્રકાશિત કરતાં અચકાય તેવી શક્યતા છે.
અહેવાલો મુજબ, ઑગસ્ટમાં મીડિયા કંપનીઓના પ્રતિનિધિઓ અને સરકાર વચ્ચેની બેઠક દરમિયાન પ્રેસની સ્વતંત્રતાના રક્ષણ અંગે આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું હતું. જોકે, DNPAના મતે માત્ર આશ્વાસન પૂરતું નથી અને કાયદામાં સ્પષ્ટ જોગવાઈઓ હોવી જરૂરી છે.
DPDP કાયદાની મુખ્ય જોગવાઈઓ ક્યારથી લાગુ થશે?
ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન ઍક્ટ, 2023નો હેતુ ડિજિટલ માધ્યમોમાં વ્યક્તિગત ડેટાનું રક્ષણ કરવું અને તેના ઉપયોગ માટે નિયમો નક્કી કરવાનો છે. કાયદાનો અમલ તબક્કાવાર થવાનો છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલો મુજબ, નોટિસ, સંમતિ અને ડેટા ભૂંસી નાખવાના અધિકાર સાથે જોડાયેલી કેટલીક મુખ્ય જોગવાઈઓ 13 મે 2027થી લાગુ થવા માટે નિર્ધારિત છે.
હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય સવાલ એ રહેશે કે વ્યક્તિગત ગોપનીયતાનું રક્ષણ કરતી વખતે પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતા, તપાસાત્મક અહેવાલો અને ગુપ્ત સૂત્રોની સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવી શકાય. 17 નવેમ્બરે થનારી આગામી સુનાવણીમાં આ કાનૂની વિવાદ આગળ વધશે.
