Satya Niketan Building Collapse: દિલ્હીના સત્ય નિકેતનમાં 6 સપ્ટેમ્બરે પાંચ માળની PG બિલ્ડિંગ ધરાશાયી થતાં સાત લોકોનાં મોત થયા હતા. આ દુર્ઘટનાએ માત્ર એક મકાનની સુરક્ષા નહીં, પરંતુ દિલ્હીમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉપલબ્ધ સમગ્ર હાઉસિંગ વ્યવસ્થા સામે ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે. પ્રારંભિક તપાસમાં બિલ્ડિંગના બેઝમેન્ટમાં પરવાનગી વિના કરાયેલા કામ અને જૂની ઇમારતમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારોની તપાસ ચાલી રહી છે. એવું પણ સામે આવ્યું છે કે બિલ્ડિંગને શરૂઆતમાં આટલી વધુ માળ માટે મંજૂરી આપવામાં આવી નહોતી.
દક્ષિણ દિલ્હીના દેવલી જેવા અર્બન વિલેજમાં સાંકડી ગલીઓ, ઝડપથી વધતું બાંધકામ અને મર્યાદિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વચ્ચે ઇમરજન્સી સમયે પહોંચવું મુશ્કેલ બને છે. સત્ય નિકેતન પણ આવા જ વિદ્યાર્થી-કેન્દ્રિત વિસ્તારોમાંનું એક છે, જ્યાં મોટી સંખ્યામાં યુવાનો ભાડાના નાના રૂમ અને PGમાં રહે છે.
સસ્તા સ્ટુડન્ટ હાઉસિંગની અછત મૂળ સમસ્યા
દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં 2.5 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ છે, જ્યારે હોસ્ટેલમાં માત્ર 9,000 બેડ ઉપલબ્ધ હોવાનું જણાવાય છે. એટલે મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓને કેમ્પસની બહાર રહેવાની વ્યવસ્થા કરવી પડે છે. જ્યારે સુરક્ષિત અને સસ્તા વિકલ્પો મર્યાદિત હોય, ત્યારે વિદ્યાર્થીઓને નાની જગ્યામાં રહેવું, રૂમ શેર કરવો, બેઝમેન્ટ કે વધારાના માળમાં બનેલી જગ્યાઓનો ઉપયોગ કરવો અને અન્ય જોખમો સ્વીકારવા પડે છે.
મુખર્જી નગર, GTB નગર, વિજય નગર, કમલા નગર, સત્ય નિકેતન, બેર સરાય, કટવારિયા સરાય, જિયા સરાય, મુનિરકા અને લક્ષ્મી નગર જેવા વિસ્તારોમાં વર્ષોથી સ્ટુડન્ટ હાઉસિંગનું મોટું નેટવર્ક ઊભું થયું છે. આ વિસ્તારોની કાનૂની અને શહેરી સ્થિતિ એકસરખી નથી, પરંતુ તેમને જોડતી સામાન્ય બાબત એ છે કે સંસ્થાકીય સ્ટુડન્ટ હાઉસિંગની અછત છે.
નાની જગ્યામાં વધી રહેલું દબાણ
બે રૂમનું મકાન PG બની જાય છે, બેઝમેન્ટનો ઉપયોગ લાઇબ્રેરી અથવા ક્લાસરૂમ તરીકે થવા લાગે છે, બાલ્કની બંધ કરી દેવામાં આવે છે અને એક પછી એક વધારાના માળ ઊભા થાય છે. તેના પરિણામે વીજળીના લોડથી લઈને સીવરેજ, ડ્રેનેજ, પાર્કિંગ, ફાયર એક્સેસ અને રસ્તાઓ પર ભારે દબાણ આવે છે.
આ વ્યવસ્થા હવે માત્ર અનૌપચારિક રહેણાંક વ્યવસ્થા રહી નથી. હકીકતમાં તે દિલ્હીની પેરેલલ સ્ટુડન્ટ-હાઉસિંગ સિસ્ટમ બની ગઈ છે, જેના પર શહેર નિર્ભર છે, પરંતુ તેના માટે લાંબા ગાળાનું પૂરતું શહેરી આયોજન કરવામાં આવ્યું નથી.
વિદ્યાર્થીઓની પસંદગી કેટલી પોતાની છે?
આવા રૂમોમાં રહેતા ઘણા વિદ્યાર્થીઓ 18, 19 કે 20 વર્ષની ઉંમરના હોય છે. તેઓ દેશના નાના શહેરો અને ગામડાઓમાંથી દિલ્હી આવે છે. તેમના પરિવારો કોલેજ ફી, કોચિંગ, ભોજન, મેટ્રો, ડિપોઝિટ અને ભાડું ચૂકવી રહ્યા હોય છે. દર મહિને થોડા હજાર રૂપિયાનો વધારાનો ખર્ચ પણ પરિવાર માટે મોટો બની શકે છે.
એવામાં જ્યારે સુરક્ષિત રૂમ મોંઘા હોય, હોસ્ટેલમાં બેડ ઓછા હોય અને લાંબી મુસાફરી શક્ય ન હોય, ત્યારે વિદ્યાર્થી અસુરક્ષિત જગ્યામાં રહેવાનો નિર્ણય કરે છે. તેથી અફોર્ડેબિલિટી પણ સુરક્ષાનો મુદ્દો બની જાય છે. સરકાર પાસે સવાલ છે કે જ્યારે સસ્તા અને સુરક્ષિત આવાસની પૂરતી વ્યવસ્થા નથી, ત્યારે વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા લેવામાં આવતા જોખમને માત્ર તેમની પોતાની પસંદગી કેવી રીતે ગણાવી શકાય?
અગાઉની દુર્ઘટનાઓ પણ ચેતવણી આપી ચૂકી છે
દિલ્હીમાં સ્ટુડન્ટ હાઉસિંગ અને આસપાસના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સમસ્યા નવી નથી. 2023માં મુખર્જી નગરના એક કોચિંગ સેન્ટરમાં આગ લાગતાં વિદ્યાર્થીઓએ બારીઓમાંથી દોરડા અને વાયરોના સહારે બહાર નીકળવું પડ્યું હતું. પોલીસે તે સમયે 61 વિદ્યાર્થીઓ અને કેટલાક સ્ટાફના લોકો ઘાયલ થયાની માહિતી આપી હતી.
જુલાઈ 2024માં 26 વર્ષના UPSC ઉમેદવાર નીલેશ રાયનું પટેલ નગર પાસે પાણી ભરાયેલા રસ્તા પર વીજળીવાળા ગેટના સંપર્કમાં આવવાથી મોત થયું હતું. થોડા દિવસો બાદ ઓલ્ડ રાજિન્દર નગરમાં રાઉના IAS સ્ટડી સર્કલના બેઝમેન્ટમાં પાણી ભરાતા ત્રણ UPSC ઉમેદવારોનાં મોત થયા હતા. બેઝમેન્ટને લાઇબ્રેરી તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતું હતું, જ્યારે તેને સ્ટોરેજ માટે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
2026માં હૌઝ રાનીમાં B&Bમાં લાગેલી આગમાં 22 લોકોનાં મોત થયા હતા. નજીકની બીજી બિલ્ડિંગ ધરાશાયી થતાં છ લોકોનાં મોત પણ થયા હતા. દરેક ઘટનાની પાછળ તપાસ, સીલિંગ, સસ્પેન્શન અને કમિટીઓ જેવી કાર્યવાહી થાય છે, પરંતુ થોડા સમય બાદ શહેરનું ધ્યાન અન્ય મુદ્દા તરફ વળી જાય છે.
અર્બન વિલેજ અને દિલ્હીના વિકાસનો વિરોધાભાસ
બેર સરાય, કટવારિયા સરાય, જિયા સરાય અને મુનિરકા જેવા વિસ્તારોની માંગનું મોટું કારણ એ છે કે તેઓ યુનિવર્સિટીઓ, સંસ્થાઓ અને રોજગારની જગ્યાઓની નજીક પ્રમાણમાં સસ્તું રહેઠાણ આપે છે. તેથી અર્બન વિલેજને માત્ર સમસ્યા તરીકે જોવાથી સમગ્ર પરિસ્થિતિ સમજાતી નથી.
અસુરક્ષિત બાંધકામ, નિયમોના ઉલ્લંઘન અને કેટલાક મકાનમાલિકોની વધુ નફો કમાવાની માનસિકતા સામે કાર્યવાહી જરૂરી છે. પરંતુ દિલ્હી દાયકાઓ સુધી અનૌપચારિક રહેણાંક વ્યવસ્થાથી લાભ લે અને પછી અકસ્માત બાદ સમગ્ર જવાબદારી માત્ર મકાનમાલિકો અથવા રહેવાસીઓ પર નાખે તે પૂરતું નથી.
સ્ટુડન્ટ હાઉસિંગને અર્બન પ્લાનિંગનો ભાગ બનાવવાની જરૂર
દિલ્હીમાં પ્લાન્ડ કોલોનીઓ, અર્બન વિલેજ, અનધિકૃત કોલોનીઓ, રિહેબિલિટેશન કોલોનીઓ, JJ ક્લસ્ટર્સ અને જૂની વસાહતો સાથે એક જટિલ શહેરી વ્યવસ્થા ઊભી થઈ છે. શહેર ઘણીવાર પહેલાં વસાહતોને પોતાની રીતે વિકસવા દે છે અને પછી તેને નિયમોના માળખામાં લાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
હવે સ્ટુડન્ટ હાઉસિંગ માટે પારદર્શક રજિસ્ટ્રી, નિયમિત બિલ્ડિંગ સેફ્ટી અને ફાયર સેફ્ટી તપાસ, બેઝમેન્ટ તથા ઇમરજન્સી એક્ઝિટના કડક નિયમો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે જાહેર સુરક્ષા માહિતી જરૂરી બની છે. યુનિવર્સિટીઓએ પણ કેમ્પસની બહાર રહેતા પોતાના વિદ્યાર્થીઓની રહેણાંક સુરક્ષાથી પોતાને સંપૂર્ણપણે અલગ રાખી શકાય નહીં.
સરકારી એજન્સીઓ પાસે ઉપલબ્ધ જમીનનો ઉપયોગ સસ્તા સ્ટુડન્ટ હાઉસિંગ માટે થઈ શકે કે નહીં તે અંગે પણ ગંભીરતાથી વિચારવાની જરૂર છે. જોકે ગામ અથવા અગાઉની ગ્રામસભાની જમીનનો ઉપયોગ થાય તો માલિકી અને કાનૂની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કર્યા બાદ અસરગ્રસ્ત સમુદાયો સાથે સંવાદ કરવો જરૂરી છે.
સત્ય નિકેતન પછી જવાબદારી નક્કી કરવાનો સમય
કોઈપણ અસુરક્ષિત બિલ્ડિંગને તાત્કાલિક સીલ કરવી જરૂરી બની શકે છે, પરંતુ વિકલ્પ વિના હજારો સસ્તા રૂમ બંધ કરી દેવાથી વિદ્યાર્થીઓને અન્ય અનિયમિત અને જોખમી વિસ્તારોમાં જવું પડી શકે છે. તેથી નિયમન સાથે સસ્તા અને સુરક્ષિત આવાસની વ્યવસ્થા પણ જરૂરી છે.
સત્ય નિકેતનમાં મૃત્યુ પામેલા વિદ્યાર્થીઓએ દિલ્હીની હાઉસિંગ પોલિસી બનાવી નહોતી. તેમણે બિલ્ડિંગના નિયમો નક્કી કર્યા નહોતા, વધારાના માળોને મંજૂરી આપી નહોતી કે બેઝમેન્ટની તપાસ કરવાની જવાબદારી લીધી નહોતી. તેમને માત્ર એટલું જોઈતું હતું કે તેઓ દિલ્હી જેવા શહેરમાં અભ્યાસ કરી શકે અને રહેવાનો ખર્ચ ઉઠાવી શકે.
હવે દિલ્હી સામે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શહેર એક પછી એક દુર્ઘટના થયા બાદ જ સ્ટુડન્ટ હાઉસિંગની સમસ્યાને ઓળખશે કે તેને શહેરી આયોજનની મૂળભૂત જવાબદારી તરીકે સ્વીકારીને કાયમી ઉકેલ લાવશે? નિયમો અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા કોઈ દુર્ઘટના બાદ નહીં, પરંતુ તે પહેલાં જ અમલમાં કેમ ન આવે?
