UP University Anti-Conversion Cell: ઉત્તર પ્રદેશની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં હવે એક નવા પ્રકારનું વાતાવરણ ઉભું કરવામાં આવી રહ્યું છે. રાજ્યપાલ આનંદીબેન પટેલે એક મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશ જારી કરીને રાજ્યની તમામ યુનિવર્સિટીઓ, મેડિકલ અને ડેન્ટલ કોલેજો સહિતની ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં ‘ધર્માંતરણ-વિરોધી સેલ’ (anti-conversion cells) સ્થાપિત કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. ભાજપ સરકારના સમર્થન સાથે લેવાયેલા આ પગલા પાછળનો તર્ક એવો આપવામાં આવ્યો છે કે વિદ્યાર્થીઓને પ્રલોભન, મનોવૈજ્ઞાનિક દબાણ અથવા અનૈતિક રીતોથી ધર્માંતરણ કરવાના સતત સમાચારો મળી રહ્યા છે. આ આદેશ દ્વારા શિક્ષણ સંસ્થાઓને કહેવામાં આવ્યું છે કે તેઓ વિદ્યાર્થી કલ્યાણ તંત્ર, નિરીક્ષણ પ્રણાલી અને ફરિયાદ નિવારણ પ્રક્રિયાઓને વધુ મજબૂત બનાવે, જેથી આવી ‘ગેરકાયદેસર’ પ્રવૃત્તિઓને રોકી શકાય.
શું શિક્ષણના અધિકાર પર ‘સુરક્ષા’નું આડંબર છે?
રાજ્યપાલના પત્રમાં એવો કડક દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે વિદ્યાર્થીઓને ભય બતાવીને કે ખોટા પ્રલોભનો આપીને કરવામાં આવતું ધર્માંતરણ અનૈતિક અને કાયદાની વિરુદ્ધ છે. આ હેતુ માટે શિક્ષણ સંસ્થાઓને સૂચન અપાયું છે કે તેઓ નૈતિક મૂલ્યો અને કાનૂની અધિકારો પર સેમિનાર આયોજિત કરે. સાથે જ આદેશમાં એવી પણ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ કે સંગઠન આવી શંકાસ્પદ ગતિવિધિઓમાં સંડોવાયેલું જણાય, તો તેની માહિતી તત્કાલ સ્થાનિક પોલીસને આપવી. આ આદેશનો અમલ રાજ્યના વિધિ-વિરુદ્ધ ધર્માંતરણ પ્રતિષેધ અધિનિયમ, ૨૦૨૧ હેઠળ કરવામાં આવશે. આમ, યુનિવર્સિટીઓ જે જ્ઞાન અને તાર્કિક વિચારનું કેન્દ્ર હોવી જોઈએ, તે હવે પોલીસ અને વહીવટીતંત્રની દેખરેખ હેઠળના એક ‘સુરક્ષા કેન્દ્ર’માં પરિવર્તિત થઈ રહી હોય તેવું લાગે છે.
લઘુમતીઓ સામે ‘હથિયાર’ તરીકે કાયદાનો ઉપયોગ?
આ આદેશ પાછળના ઈરાદાઓ પર અનેક પ્રશ્નો ઉઠી રહ્યા છે. આ કાયદાઓનો ઈતિહાસ રહ્યો છે કે તેનો ઉપયોગ લઘુમતીઓને, ખાસ કરીને મુસ્લિમોને નિશાન બનાવવા માટે એક હથિયાર તરીકે કરવામાં આવે છે. બજરંગ દળ કે વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ જેવા સંગઠનો ઘણીવાર આ કાયદાના નામે સ્વતઃ સંજ્ઞાન લઈને મામલા ઉભા કરે છે. મફત ક્લિનિક હોય, સ્કોલરશિપ હોય કે પછી એક સામાન્ય પ્રાર્થના સભા, દરેક વસ્તુને ‘શંકાની નજરે’ જોવામાં આવે છે. તપાસ એજન્સીઓ ઘણીવાર નબળા પુરાવાઓ હોવા છતાં ફરિયાદના આધારે ધરપકડો કરી લે છે. આ પ્રવૃત્તિઓએ સામાજિક સૌહાર્દને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે અને ભયનું વાતાવરણ ઉભું કર્યું છે, જ્યાં વ્યક્તિ પોતાની ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અનુભવતા પણ ડરે છે.
હાઈકોર્ટની ફટકાર છતાં યથાવત ‘ચિંતાજનક પ્રવૃત્તિ’
આ મામલે તંત્રની કામગીરી પર પણ સવાલો ઉભા થયા છે. આ વર્ષે એપ્રિલે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે રાજ્યમાં ખોટી એફઆઈઆર (FIR) નોંધવાની પ્રવૃત્તિ પર આકરી આલોચના કરી હતી. કોર્ટે સરકારને પૂછ્યું હતું કે આવા ખોટા મામલાઓમાં રાજ્યની શું કાર્યવાહી છે અને જવાબદારી કોની છે? છતાં, હાઈકોર્ટની ટકોર બાદ પણ આવી પરિસ્થિતિઓ બદલાતી દેખાતી નથી. ધર્માંતરણ-વિરોધી કાયદાનો ઉપયોગ ધર્મ બદલવાને બદલે સમાજમાં વિભાજન કરવા માટે વધુ થઈ રહ્યો છે. જ્યારે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં આ પ્રકારના ‘સેલ’ બનશે, ત્યારે તે વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચેના ભાઈચારા અને વિચારણાના સ્વતંત્ર વાતાવરણને કેટલી હદ સુધી પ્રભાવિત કરશે, તે એક મોટો ચિંતાનો વિષય છે.
યુનિવર્સિટીઓમાં આ પ્રકારના કડક નિયંત્રણો અને નિરીક્ષણ પ્રણાલીઓ લાવવાથી શિક્ષણના મૂળભૂત હેતુ પર જ પ્રશ્ન ચિહ્ન લાગે છે. શું યુનિવર્સિટીઓનો મુખ્ય હેતુ હવે સંશોધન અને વિકાસને બદલે વિદ્યાર્થીઓની ધાર્મિક અને સામાજિક ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવાનો રહેશે? આ પ્રકારના આદેશોથી વિદ્યાર્થીઓમાં એકબીજા પ્રત્યે અવિશ્વાસ વધશે. જે વિદ્યાર્થીઓને લોકશાહી મૂલ્યો અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ શીખવવો જોઈએ, તેમને હવે ‘શંકાસ્પદ ગતિવિધિઓ’ વિશે ફરિયાદ કરવાના પાઠ ભણાવવામાં આવશે. આ પગલું શિક્ષણ જગતને વધુ સુરક્ષિત બનાવવાને બદલે તેને પોલીસની દેખરેખ હેઠળના એક કેદખાના સમાન બનાવી રહ્યું છે, જે ભારતની ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રણાલી માટે એક દુઃખદ વાસ્તવિકતા છે.
આ પણ વાંચો:
