Indian Sailors Death: ઓમાનના અખાતમાં અમેરિકી સૈન્ય કાર્યવાહીમાં ત્રણ ભારતીય નાવિકોના મોતની ઘટનાએ દેશની સુરક્ષા અને વિદેશ નીતિની પોલ ખોલી દીધી છે. ઇતિહાસમાં પ્રથમવાર એવું બન્યું છે કે અમેરિકી સશસ્ત્ર દળોની સીધી કાર્યવાહીમાં ભારતીય નાગરિકોએ જીવ ગુમાવ્યા હોય. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે અમેરિકી દૂતાવાસના અધિકારીને તલબ કરીને ઔપચારિક વિરોધ જરૂર નોંધાવ્યો છે, પરંતુ આ કાર્યવાહી અત્યંત ઠંડી અને પ્રતિકાત્મક રહી છે. વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર અને અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયો વચ્ચે થયેલી વાતચીત બાદ પણ પરિણામ શૂન્ય રહ્યું. રુબિયોએ તો ઉલટું ભારતીય નાગરિકોના મોત પર ખેદ વ્યક્ત કરવાને બદલે સૈન્ય કાર્યવાહીનો બચાવ કરીને અમેરિકાની આક્રમકતા જ સાબિત કરી દીધી છે. મોદી સરકારનો આ નરમ અને સંયમિત પ્રતિસાદ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે ભારત પોતાની કથિત ‘વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’ ના મોહમાં પોતાના જ નાગરિકોના જીવનને ગૌણ માની રહ્યું છે.
સંબંધોની મર્યાદા અને સત્તાનું અસંતુલન
રુબિયો અને જયશંકર વચ્ચેની વાતચીત એ ભારત-અમેરિકા સંબંધોની માળખાગત અસમાનતાનો અરીસો છે. એક તરફ જયશંકર વિનમ્ર વિરોધ નોંધાવી રહ્યા હતા, બીજી તરફ રુબિયો સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવી રહ્યા હતા કે અમેરિકા પોતાના હિતો માટે ગમે તે પગલું ભરશે. આ ઘટનાએ નવી દિલ્હીની ‘વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’ ની પોલ ખોલી નાખી છે. શું આવી ભાગીદારીનો અર્થ એ છે કે જ્યારે પણ અમેરિકી હિતો આડે આવશે, ત્યારે ભારતીય નાગરિકોના જીવની કિંમત ખતમ થઈ જશે? ભારતે ઉચ્ચ સ્તરે વિરોધ જરૂર કર્યો, પરંતુ તે અમેરિકા પર કોઈ પણ પ્રકારનું રાજકીય દબાણ લાવવામાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ રહ્યું છે. આ દર્શાવે છે કે વોશિંગ્ટન નવી દિલ્હીની આત્માભિમાનની વાતોને કોઈ ગંભીરતાથી લેતું નથી. ભારતની કૂટનીતિમાં આજે માત્ર ઔપચારિકતા રહી ગઈ છે, તેમાં કોઈ તાકાત કે પ્રભાવનો અંશ દેખાતો નથી.
મોદી સરકારની ‘શક્તિશાળી છબી’ અને વાસ્તવિકતાનું અંતર
વડાપ્રધાન મોદીએ અગાઉ ‘ઓપરેશન ગંગા’ અને ‘ઓપરેશન કાવેરી’ જેવી નિકાસી કામગીરીનો ઉપયોગ પોતાની છબી એક શક્તિશાળી નેતા તરીકે બનાવવા માટે કર્યો હતો. પરંતુ હવે જ્યારે તેમના જ નાગરિકોના મોત થયા છે, ત્યારે સરકારની ચુપકિદી એમના જ દાવાઓને ખોખલા સાબિત કરે છે. એમટી સેટેબેલૂ પર થયેલા હુમલામાં માર્યા ગયેલા પતનાલા સુરેશ, શિવાનંદ ચૌરસિયા અને આદિત્ય શર્મા જેવા પરિવારો માટે આ સરકારી મૌન એક મોટો આઘાત છે. શું ભારત સરકાર માટે સાર્વભૌમત્વ અને નાગરિકોની સુરક્ષા માત્ર રાજકીય લાભ માટેના સાધનો છે? જ્યારે ઘટના વિરોધી દેશ સામે હોય, ત્યારે આ સરકાર આક્રમક રાષ્ટ્રવાદનો ડોળ કરે છે, પરંતુ જ્યારે અમેરિકા જેવી મહાસત્તાનો વારો આવે, ત્યારે તે ઔપચારિક ભાષા પાછળ છુપાઈ જાય છે. આ ચયનાત્મક નરમાશ સરકારના ‘મજબૂત નેતૃત્વ’ ના દાવા પર સૌથી મોટો પ્રશ્નાર્થચિહ્ન મૂકે છે.
અમલદારશાહીની ઢાલ અને જવાબદારીથી છટકવાની રમત
સરકાર અત્યારે એક એવી રમત રમી રહી છે જેમાં તે ‘ટેકનિકલ’ મુદ્દાઓનો સહારો લઈને જવાબદારીમાંથી છટકવા માંગે છે. સરકાર વારંવાર કહે છે કે તે જહાજો ભારતીય નહોતા, પણ વિદેશી-પંજીકૃત હતા. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાની બારીકાઈઓ પાછળ છુપાઈને સરકાર એ ભૂલી જાય છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતીય નાવિકોની સુરક્ષા કરવાની નૈતિક અને બંધારણીય જવાબદારી ભારતની છે. આ પ્રકારની અમલદારશાહી ઢાલ વિદેશમાં કામ કરતા લાખો ભારતીય શ્રમિકો માટે એક ખતરનાક સંદેશ છે: કે જો તમારી સાથે કંઈક ખરાબ થશે, તો ભારત સરકાર તમને બચાવવા માટે અમેરિકા જેવા શક્તિશાળી દેશને ક્યારેય પડકારશે નહીં. સરકારનું આ વલણ માત્ર કાયરતાપૂર્ણ નથી, પરંતુ તે આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓને પણ એવો સંદેશ આપે છે કે ભારતીય નાવિકો સાથે કંઈ પણ થાય તો નવી દિલ્હીથી કોઈ કડક પ્રતિક્રિયા આવશે નહીં.
સાર્વભૌમત્વ કે અમેરિકી તાબેદારી?
શું ભારત હવે અમેરિકાની તાબેદારીમાં જીવી રહ્યું છે? આ મામલામાં વડાપ્રધાન મોદીનું મૌન એ વાતનો પુરાવો છે કે વિદેશ નીતિ હવે રાષ્ટ્રીય હિતોને બદલે મહાસત્તાઓને ખુશ કરવા પર કેન્દ્રિત થઈ ગઈ છે. જ્યારે ચીન સાથે ગલવાનમાં સંઘર્ષ થયો હતો, ત્યારે પણ સરકારે હિંમત દાખવવાને બદલે ‘કોઈ ઘુસ્યું નથી’ તેવું નિવેદન આપીને પીછેહઠ કરી હતી. આજે તે જ ચીન સ્ટાઈલની મૌન નીતિ અમેરિકા સામે અપનાવવામાં આવી છે. સરકાર પોતાની જનતાને એ સમજાવવા મથે છે કે બધું બરાબર છે, જ્યારે વાસ્તવમાં સાર્વભૌમત્વને ગંભીર નુકસાન થઈ રહ્યું છે. ભારતની આ ‘ગનબોટ ડિપ્લોમસી’ ની અસર માત્ર વેપાર પર નહીં, પરંતુ દેશની વિશ્વસનીયતા પર પણ પડી રહી છે. જે દેશ પોતાના નાગરિકોને બચાવવા માટે કોઈ પણ મહાસત્તા સામે અવાજ ઉઠાવી શકતો નથી, તે વિશ્વગુરુ બનવાની વાતો કેવી રીતે કરી શકે? મોદી સરકારની આ નીતિએ ભારતને એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રને બદલે માત્ર એક મહાસત્તાની આધીન શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરી દીધું છે. ભારતની આ આત્મસમર્પણની રાજનીતિ દેશના લાખો યુવાનો અને પરિવારો માટે એક દુઃસ્વપ્ન સમાન છે.
આ પણ વાંચો:
