India Healthcare Crisis: આપણા દેશના સ્વાસ્થ્ય માળખાની વાસ્તવિકતા અત્યંત ડરામણી અને શરમજનક છે. તાજેતરમાં AIIMS કલ્યાણી, AIIMS મંગલગિરી અને દિલ્હીની મૌલાના આઝાદ મેડિકલ કોલેજના નિષ્ણાતો દ્વારા કરવામાં આવેલા એક સંયુક્ત અભ્યાસ ‘પબ્લિક હેલ્થ એડમિનિસ્ટ્રેશન ઇન ઇન્ડિયા’ એ સાર્વજનિક સ્વાસ્થ્ય વ્યવસ્થાના ચીરેચીરા કરી નાખ્યા છે. રિપોર્ટ અનુસાર, દેશના સામુદાયિક સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્રો (CHC) માં નિષ્ણાત ડોક્ટરોના લગભગ ૮૦% પદો ખાલી પડ્યા છે. આ આંકડો માત્ર એક આંકડો નથી, પરંતુ એ લાખો લોકોની વેદના છે જેમને યોગ્ય સમયે સારવાર ન મળવાને કારણે જીવ ગુમાવવો પડે છે. બીજી બાજુ, ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના લોકો સારવારના કુલ ખર્ચના ૪૮% જેટલી માતબર રકમ પોતાના ખિસ્સામાંથી ચૂકવવા મજબૂર છે. આ સ્થિતિ એ સાબિત કરે છે કે બંધારણીય અધિકાર ગણાતી સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ આજે ખાનગી હોસ્પિટલોના માલિકો અને મેડિકલ લોબી માટે માત્ર નફાનું સાધન બની ગઈ છે, જ્યારે સામાન્ય નાગરિક માટે તે એક આર્થિક બોજ બની ગઈ છે.
ગ્રામીણ ભારતની લાચારી
સ્વાસ્થ્ય સેવાઓની અછતની સૌથી મોટી અને ઘાતક અસર આપણા ગ્રામીણ અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. રિપોર્ટ સ્પષ્ટ કરે છે કે જ્યારે ગરીબ દર્દીને ગંભીર બીમારી થાય છે, ત્યારે તેને સારવાર માટે શહેર સુધી પહોંચવા માટે સેંકડો કિલોમીટરનું અંતર કાપવું પડે છે. રસ્તામાં જ કિંમતી સમય વેડફાઈ જાય છે અને ઘણા કિસ્સામાં તો દર્દી હોસ્પિટલ પહોંચે તે પહેલા જ દમ તોડી દે છે. સ્થિતિ વધુ બગડી રહી છે કારણ કે રાષ્ટ્રીય સ્વાસ્થ્ય મિશન (NHM) હેઠળ જે કર્મચારીઓ કામ કરે છે, તે મોટાભાગે સંવિદા (કોન્ટ્રાક્ટ) પર છે. જે ડોક્ટર કે નર્સિંગ સ્ટાફને આજે સેવામાં રાખવામાં આવે છે, તેને આવતીકાલે કાઢી મૂકવાની તલવાર સતત માથે લટકે છે. આ અસ્થિરતાને કારણે અનુભવી સ્ટાફ પણ ટકતો નથી અને જેઓ સેવા આપવા માંગે છે, તેઓ સિસ્ટમની ખામીઓને કારણે પલાયન કરી જાય છે.
પાયાની સુવિધાઓનો અભાવ
શહેરોની ચમક-દમક પાછળ છુપાયેલી સ્વાસ્થ્ય વ્યવસ્થાની વાસ્તવિકતા વધુ દયનીય છે. આજે પણ દેશના મોટાભાગના સ્વાસ્થ્ય ઉપકેન્દ્રો ભાડાની કે જર્જરિત ઈમારતોમાં ચાલી રહ્યા છે, જ્યાં છતમાંથી પાણી ટપકતું હોય છે અને દીવાલો ખખડધજ છે. પ્રાથમિક સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્રો (PHC) માં ન તો લેબ છે, ન તો તપાસ માટેની પાયાની સુવિધાઓ. સામુદાયિક સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્રોની સ્થિતિ એવી છે કે ત્યાં બ્લડ સ્ટોરેજ યુનિટ કે નવજાત શિશુઓને બચાવવા માટે જરૂરી નિષ્ણાત સુવિધાઓ જ ઉપલબ્ધ નથી. રાષ્ટ્રીય શહેરી સ્વાસ્થ્ય મિશનના દાવાઓ ભલે કાગળ પર મોટા લાગે, પણ હકીકત એ છે કે શહેરી સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્રો પણ પર્યાપ્ત સ્ટાફ અને મશીનરીના અભાવે ‘રેફરલ સેન્ટર’ બનીને રહી ગયા છે, જ્યાંથી દર્દીઓને માત્ર મોટી હોસ્પિટલોમાં ધકેલવાનું કામ થાય છે.
વિકાસનો દાવો કે મજાક?
રિપોર્ટનો સૌથી ચોંકાવનારો મુદ્દો એ છે કે ભારત સરકાર સ્વાસ્થ્ય પર પોતાના જીડીપી (GDP) ના માત્ર ૨.૧% ખર્ચ કરે છે, જ્યારે વૈશ્વિક સરેરાશ ૫ થી ૬% છે. આનો અર્થ એ છે કે સરકારની પ્રાથમિકતામાં જનતાનું સ્વાસ્થ્ય છેલ્લા નંબરે છે. ૨૦૨૨-૨૩ ના આંકડા મુજબ, સરકાર એક ભારતીય નાગરિકના સ્વાસ્થ્ય પાછળ પ્રતિદિન માત્ર આઠ રૂપિયા ખર્ચ કરે છે! વિચારો, આજે આઠ રૂપિયામાં તો એક ચાનો કપ પણ નથી મળતો, ત્યાં સરકાર એક નાગરિકના આખા દિવસના સ્વાસ્થ્યની જવાબદારી નિભાવવાનો દાવો કરે છે. આ સરકારની સંવેદનહીનતા અને નાગરિકો પ્રત્યેની ઉપેક્ષાનું જીવંત પ્રમાણ છે. જ્યારે દેશ મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવાના સપના જુએ છે, ત્યારે આટલો ઓછો સ્વાસ્થ્ય ખર્ચ એ સાબિત કરે છે કે આપણે હજુ પણ માનવ મૂલ્યોને આર્થિક આંકડાઓથી નીચે રાખી રહ્યા છીએ.
રાજ્યોની અસમાનતા
સ્વાસ્થ્ય સેવાઓમાં રાજ્યો વચ્ચેની ખાઈ એટલી ઊંડી છે કે તે ભારતને બે અલગ દેશો જેવું અનુભવ કરાવે છે. એક તરફ કેરળ અને તમિલનાડુ જેવા રાજ્યો છે, જેમણે પોતાના સ્તરે સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રે પાયાના ફેરફારો કરીને ઉત્તમ સૂચકાંકો મેળવ્યા છે. બીજી તરફ બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યો છે, જ્યાં સ્વાસ્થ્ય વ્યવસ્થા રામભરોસે છે. આ અસમાનતા માત્ર સંસાધનોની નથી, પણ રાજકીય ઈચ્છાશક્તિના અભાવની છે. શું બિહાર કે યુપીના ગરીબ નાગરિકોને સ્વાસ્થ્યનો અધિકાર નથી? એક જ દેશના નાગરિકો હોવા છતાં, રાજ્ય બદલાતા જ સ્વાસ્થ્ય સુવિધાઓમાં આટલો મોટો તફાવત હોવો એ લોકશાહી માટે શરમજનક છે. આ રિપોર્ટ સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે જો સરકારે તાત્કાલિક ધોરણે સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રે રોકાણ નહીં વધાર્યું અને પાયાની માળખાગત સુવિધાઓ સુનિશ્ચિત નહીં કરી, તો આવનારા સમયમાં આ દેશની જનતા માટે ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સંકટ આવવાનું નક્કી છે.
આ પણ વાંચો:
