Pakistan Economic Survey and Budget: પાકિસ્તાનના નાણા મંત્રાલય દ્વારા તાજેતરમાં બહાર પાડવામાં આવેલા આર્થિક સર્વેક્ષણ અને આગામી નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ના બજેટ દસ્તાવેજો એક વિચિત્ર અને ચિંતાજનક આર્થિક ચિત્ર રજૂ કરે છે. એક તરફ આર્થિક સર્વેક્ષણમાં સ્થિરતા અને સુધારાના ગુણગાન ગાવામાં આવ્યા છે, તો બીજી તરફ બજેટની જોગવાઈઓ દેશની પાયાની નબળાઈઓને ખુલ્લેઆમ ઉજાગર કરે છે. આ બંને દસ્તાવેજોને જ્યારે સાથે મૂકીને વાંચવામાં આવે છે, ત્યારે સ્પષ્ટ થાય છે કે પાકિસ્તાને ભલે લેણદારોને સંતુષ્ટ કરવા માટે કામચલાઉ સ્થિરતા મેળવી હોય, પરંતુ નાગરિકોના કલ્યાણ અને દીર્ઘકાલીન વિકાસ માટેની કોઈ નક્કર બ્લુપ્રિન્ટ તેની પાસે નથી. આ માત્ર એક એવી સ્થિરતા છે જે ગમે ત્યારે તૂટી શકે છે, કારણ કે તેનો પાયો વિકાસ પર નહીં, પણ કામચલાઉ રાહતો પર ટકેલો છે.
સર્વેક્ષણના આશાવાદી આંકડા: શું પાકિસ્તાન ખરેખર સંકટમાંથી બહાર આવ્યું છે?
પાકિસ્તાન આર્થિક સર્વે ૨૦૨૫-૨૬ મુજબ, જીડીપી વૃદ્ધિ દર ૩.૧૮ ટકાથી વધીને ૩.૭ ટકા થયો છે અને મોંઘવારી દર ઘટીને ૬.૨ ટકા પર આવ્યો છે. વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં થયેલો વધારો અને ચાલુ ખાતામાં આવેલ સરપ્લસને સરકાર એક મોટી સિદ્ધિ ગણાવી રહી છે. પરંતુ, વાસ્તવિકતા એ છે કે આ આંકડાઓ દેશના કંગાળ અર્થતંત્રના વાસ્તવિક ચિત્રને છુપાવવા માટે છે. જીડીપીનો પ્રાથમિક સરપ્લસ જે ૩.૨ ટકા (૪,૦૯૧.૫ અબજ પાકિસ્તાની રૂપિયા) દર્શાવવામાં આવ્યો છે, તે ખરેખર કમાણી નહીં પણ વ્યાજ દરોમાં કરવામાં આવેલા ઘટાડા અને સ્ટેટ બેંકના નફાનું પરિણામ છે. સંકટના વર્ષોમાં જ્યારે જનતા મોંઘવારીમાં પીસાતી હતી, ત્યારે બેંકોએ કમાણી કરી અને હવે તે જ આવકને સરકાર પોતાની સિદ્ધિ ગણાવી રહી છે. આગામી બજેટમાં સ્ટેટ બેંકનો નફો ઘટવાનો અંદાજ છે, જે સાબિત કરે છે કે સરકારનો આ ‘સરપ્લસ’નો આખો મહેલ પાયા વગરનો છે.
ઔદ્યોગિક પાયા વિનાની વિકાસગાથા: માત્ર સેવા ક્ષેત્ર પર નિર્ભર અર્થવ્યવસ્થા
પાકિસ્તાનની ૩.૭ ટકાની વૃદ્ધિમાં સેવા ક્ષેત્રનો ફાળો ૨.૩૯ ટકા છે, જે કૃષિ અને ઉદ્યોગના સંયુક્ત ફાળા કરતા પણ વધુ છે. આ એક ગંભીર સંકેત છે જેને અર્થશાસ્ત્રીઓ ‘પ્રીમેચ્યોર ડી-ઇન્ડસ્ટ્રિયલાઈઝેશન’ કહે છે. પાકિસ્તાન ઔદ્યોગિકીકરણના મજબૂત પાયા વિના જ સીધું સેવા આધારિત અર્થતંત્ર તરફ ધકેલાઈ રહ્યું છે. આ દેશના વિકાસનું એવું મોડેલ છે જે રોજગારી પેદા કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. જ્યારે ભારત અને પૂર્વ એશિયાના દેશોએ પોતાના જીડીપીના મોટા હિસ્સાનું રોકાણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં કર્યું છે, ત્યારે પાકિસ્તાનનો રોકાણ-ટુ-જીડીપી રેશિયો માત્ર ૧૪ ટકાની આસપાસ જ અટવાયેલો છે. આટલા ઓછા રોકાણ સાથે કોઈ દેશ કાયમી આર્થિક ઉન્નતિ હાંસલ કરી શકે જ નહીં.
બજેટની પ્રાથમિકતાઓ: શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્ય કરતાં રક્ષા પર અતિશય ખર્ચ
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ના બજેટમાં પણ સરકારની ખોટી પ્રાથમિકતાઓ છતી થાય છે. શિક્ષણ માટે માત્ર ૧૧૭.૭ અબજ અને સ્વાસ્થ્ય માટે ૧૧૭.૪ અબજ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે રક્ષા બજેટ ૩,૦૧૦.૯ અબજ રૂપિયા છે. એટલે કે, શિક્ષણ કરતાં ૨૫ ગણો અને સ્વાસ્થ્ય કરતાં ૮૦ ગણો વધુ ખર્ચ રક્ષા માટે કરવામાં આવ્યો છે. એક એવા દેશમાં જ્યાં ૨૮.૯ ટકા લોકો ગરીબી રેખા નીચે જીવતા હોય અને આ આંકડો સતત વધી રહ્યો હોય, ત્યાં સરકારનો આ ખર્ચ વલણ દેશને અંધકારમાં ધકેલી રહ્યું છે. વિકાસ કાર્યક્રમો માટેની ફાળવણી ગત વર્ષ જેટલી જ રાખવી એટલે કે મોંઘવારીને જોતા વાસ્તવિક રીતે ઘટાડો કરવો. આ સરકારને માળખાગત સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં કોઈ રસ જ નથી.
રેમિટન્સ પર નિર્ભરતા: શું પાકિસ્તાન પ્રવાસીઓની કમાણી પર જીવી રહ્યું છે?
દેશની આર્થિક સ્થિતિનું સૌથી કડવું સત્ય એ છે કે પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા હવે નિકાસ દ્વારા નહીં, પરંતુ વિદેશમાં કામ કરતા પાકિસ્તાનીઓ દ્વારા મોકલાતા રેમિટન્સ પર ટકેલી છે. વસ્તુઓની નિકાસમાં ઘટાડો થયો છે અને ચીન સાથેની વેપાર ખાધ દિવસેને દિવસે વધી રહી છે. ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોર (CPEC) જેવું મોટું રોકાણ પણ નિકાસ ક્ષમતા વધારવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યું છે. આઈટી ક્ષેત્રમાં થયેલી થોડી ઘણી વૃદ્ધિ ભલે સકારાત્મક લાગે, પણ ભારત જેવા પડોશી દેશની સરખામણીએ તે ઊંટના મુખમાં જીરા સમાન છે. સરકાર આ નિષ્ફળતાઓને છુપાવવા માટે કામચલાઉ સ્થિરતાની વાતો કરી રહી છે.
સ્થિરતા કે લાંબો સંઘર્ષ: ભવિષ્યનું ચિત્ર અસ્પષ્ટ
આ આખી વાર્તા એ જ દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાન માત્ર સમય ખરીદી રહ્યું છે. આર્થિક સર્વે અને બજેટ બંનેમાં એવી કોઈ દૂરંદેશી નીતિ નથી જે દેશની આર્થિક દિશા બદલી શકે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ની અંદાજિત રાજકોષીય ખાધ ૭,૦૨૦ અબજ રૂપિયા સુધી પહોંચવાની છે, જે ગત વર્ષ કરતા વધુ છે. પ્રાથમિક સરપ્લસ ઘટવા જઈ રહ્યો છે. પાકિસ્તાન માટે ‘બદલાવ વિનાની સ્થિરતા’ એ વિકાસનો માર્ગ નથી, પરંતુ વધુ ઊંડા આર્થિક ખાડામાં પડવાની શરૂઆત છે. જ્યાં સુધી શાસકો પોતાની પ્રાથમિકતાઓ નહીં બદલે અને માળખાગત સુધારા નહીં કરે, ત્યાં સુધી આ દેશ માત્ર લેણદારો અને આઈએમએફની દયા પર જ જીવતો રહેશે, જ્યારે તેની જનતા ગરીબીમાં વધુને વધુ દબાતી જશે.
આ પણ વાંચો:
