Liberal World Order Crisis: લિબરલ વર્લ્ડ ઓર્ડર કે જેને આપણે આધુનિક સંસ્કારી દુનિયાનો પાયો માની રહ્યા હતા, તે આજે પત્તાના મહેલની જેમ ધરાશાયી થઈ રહ્યું છે. આ નિષ્ફળતા માત્ર નીતિગત ભૂલોનું પરિણામ નથી, પરંતુ તે એક એવી પાયાની ખામી છે જેની શરૂઆત જ ‘તાર્કિક અંધવિશ્વાસ’થી થઈ હતી. એવું માની લેવામાં આવ્યું હતું કે જો માનવીય સંબંધો, સમાજ અને રાજનીતિને વિજ્ઞાન અને ગણિતની કડક કસોટી પર કસી શકાય, તો ઇતિહાસના લોહીલુહાણ રસ્તાઓને શાંતિના માર્ગમાં બદલી શકાશે. પરંતુ, આ વિચારધારાએ માનવીય લાગણીઓ, ઇતિહાસના જખમો અને અહંકારને એક ‘ટેકનિકલ ખામી’ માની લીધી હતી. આ અહંકાર કે દુનિયાને કોઈ કમ્પ્યુટર ચિપની જેમ સુધારી કે ઢાળી શકાય છે, તે જ આજના વૈશ્વિક અંધાધૂંધીનું મૂળ કારણ છે. આપણે એ જાણવું જરૂરી છે કે જે વ્યવસ્થા પર આપણે આટલો વિશ્વાસ રાખ્યો, તે કેવી રીતે એક અવાસ્તવિક વાર્તામાં ફેરવાઈ ગઈ.
નિષ્પક્ષતાનો ભ્રમ અને વિજ્ઞાનની રાજનીતિ
આપણે હંમેશા વિજ્ઞાનને એક એવી પવિત્ર વસ્તુ તરીકે જોયું છે જે લેબોરેટરીની ચાર દીવાલોમાં બંધ છે અને જેનો સંસાર સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. આ એક ભ્રામક વાર્તા છે. અપોલો મિશનની પૃથ્વીની તસવીરો જોઈને આપણને ભલે એમ લાગ્યું હોય કે આપણે દુનિયાને એક વૈજ્ઞાનિક નજરથી જોઈ રહ્યા છીએ, પરંતુ વાસ્તવમાં વિજ્ઞાન હંમેશા સત્તા અને સામ્રાજ્યવાદના રથનું પૈડું રહ્યું છે. દુનિયાને માત્ર બંદૂકોથી નહીં, પણ નકશાઓ અને માપદંડોથી જીતવામાં આવી છે. વિજ્ઞાનને રાજનીતિથી અલગ માનવું એ આત્મઘાતી છે. તે સત્તાના એવા માળખા સાથે જોડાયેલું છે જે અસમાનતા અને વર્ચસ્વ પર આધારિત છે. જ્યારે આ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિને શાસન કરવા માટે હથિયાર બનાવાઈ, ત્યારે તે આઝાદ વ્યવસ્થા બની જ ન રહી, પણ તે શાસકોનું એક એવું ‘તાવીજ’ બની ગઈ જેનાથી તેઓ પોતાના અત્યાચારને વૈજ્ઞાનિક ગણાવીને યોગ્ય ઠેરવવા લાગ્યા.
સમાજ કોઈ પ્રયોગશાળાનું રસાયણ નથી
વિયેતનામથી લઈને ઈરાક સુધીના યુદ્ધોની કરારી હાર એ વાતનો પુરાવો છે કે જટિલ માનવીય સમાજોને કોઈ ‘વૈજ્ઞાનિક નુસ્ખા’થી નથી બદલી શકાતા. આ નિષ્ફળતા માત્ર સૈન્ય વ્યૂહરચનાની નથી, આ વિચારની નિષ્ફળતા છે. શાસકોએ માન્યું કે સંસ્કૃતિ, પરંપરા અને ઇતિહાસના વારસાને એક ટેકનિકલ સમસ્યા તરીકે ઉકેલી શકાય છે. આ અભિગમમાં જીવતા-જાગતા માણસોને કોઈ પ્રયોગશાળાના કેમિકલની જેમ જોવામાં આવ્યા. પરિણામે, વિજ્ઞાન એક ગતિશીલ શોધ મટીને સરકારોનું એક ‘મેનેજમેન્ટ ટૂલ’ બની ગયું. જ્યારે કોઈ દેશના આત્માને તમે માત્ર આંકડાઓ અને ડેટાથી માપવાની કોશિશ કરો છો, ત્યારે તમે વાસ્તવિકતાથી હજારો ગાઉ દૂર ફેંકાઈ જાવ છો.
રાષ્ટ્રવાદ: વિજ્ઞાનની સામે ટકેલી સૌથી મોટી માનવીય તાકાત
વાસ્તવવાદીઓ એવી દુનિયાનું સપનું જુએ છે જ્યાં દરેક દેશ નફા-નુકસાનના ગણિત પર ચાલે છે, જાણે કે બિલિયર્ડ્સના દડા હોય. પરંતુ, માણસો નિર્જીવ દડા નથી. તેઓ લાગણીઓ, જૂના જખમો અને રાષ્ટ્રીય ગૌરવના સળગતા અંગારા છે. રાષ્ટ્રવાદ એ કોઈ તાર્કિક સિદ્ધાંત નથી, પરંતુ એક સાજિંદી વાર્તા છે જે લોકોને એકાત્મ કરે છે. તે વિજ્ઞાનનું ‘પ્રતિ-તત્વ’ છે કારણ કે તે આંકડાઓ કરતાં યાદોને વધારે મહત્વ આપે છે. લિબરલ ઓર્ડરના ઘડવૈયાઓને લાગતું હતું કે જેમ જેમ લોકો અમીર અને શિક્ષિત થશે તેમ તેમ રાષ્ટ્રવાદ અને લાગણીઓ ખતમ થઈ જશે, પણ ઉલટું થયું. યુરોપથી અમેરિકા અને ચીન સુધી ઉભરી આવેલી તાનાશાહી એ વાતનો પુરાવો છે કે માનવીય સ્વભાવને તમે માત્ર ટેકનોલોજી કે અર્થશાસ્ત્રથી નથી માપી શકતા.
પ્રગતિ કે વિનાશ? પરમાણુ યુગની કરુણતા
વીસમી સદીએ સાબિત કર્યું કે વિજ્ઞાન એક બેધારી તલવાર છે. જે જ્ઞાને આપણને બ્રહ્માંડ સમજવાની તાકાત આપી, તેણે જ લાખો લોકોને વ્યવસ્થિત રીતે ખતમ કરવાના રસ્તા પણ બતાવ્યા. અવકાશની દોડ અને પરમાણુ બોમ્બનો ભય એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ છે. પ્રગતિ અને તબાહીનું કારખાનું એક જ છે. આપણે જીવતા રહેવા માટે એકબીજાને પૂરેપૂરા ભૂંસી નાખવાની ક્ષમતા કેળવવી પડી, આનાથી મોટુ પાગલપણ બીજું શું હોઈ શકે? આપણે એક એવી દુનિયા બનાવી જ્યાં ટેકનોલોજી તો વિકસી, પણ મનુષ્યતાના પાયા હચમચી ગયા. આપણી સૌથી મોટી વૈજ્ઞાનિક સફળતાઓ જ આજે આપણા અસ્તિત્વ માટે ખતરો બનીને ઉભી છે.
નવી સદીના તોફાનો: AI, બાયોટેક અને કુદરતનો પ્રકોપ
હવે આપણે એકવીસમી સદીના એવા મોડ પર છીએ જ્યાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને સાયબર જંગે માણસ અને મશીન વચ્ચેના તફાવત ભૂંસી નાખ્યા છે. આ કોઈ સામાન્ય હથિયારો નથી જેની સંધિ થઈ શકે. આ તકનીકો એટલી તેજ છે કે કાયદાઓ પાછળ રહી જાય છે. સૌથી મોટો કટાક્ષ તો પર્યાવરણીય પરિવર્તન છે. જે ઔદ્યોગિકીકરણે માણસને કુદરતમાંથી આઝાદ કરવાનું વચન આપ્યું હતું, તે જ આજે માનવજાતના અસ્તિત્વને ખતમ કરી રહ્યું છે. કુદરત પર જીત મેળવવાની અંધ ઈચ્છાએ જે ચક્રને હલાવ્યું છે, તે હવે આપણને જ ગળી જશે. આ નિષ્ફળતા વિજ્ઞાનની નથી, આ નિષ્ફળતા એ ‘વાર્તાની’ છે જેણે વિજ્ઞાનને સર્વોપરી માની લીધું હતું.
વિજ્ઞાનના ગુલામ નહીં, પણ સાક્ષી બનવું પડશે
વિજ્ઞાન ન તો મસીહા છે અને ન તો ગુનેગાર; તે એક સાધન છે. દુનિયાને સમજવામાં તે મદદરૂપ છે, પણ તે આપણો ઉદ્ધારક બની શકતું નથી. આપણે એક એવી માનસિકતા વિકસાવવી પડશે જે વિજ્ઞાનને જાણકારીની સાથે-સાથે સત્તાનું કેન્દ્ર પણ માને. આપણી સૌથી મોટી ભૂલ એ રહી કે આપણે વિજ્ઞાનમાં કોઈ ‘ધાર્મિક મુક્તિ’ શોધી લીધી. હવે આપણે એ કડવા સત્યને સ્વીકારવું પડશે કે વિજ્ઞાન માણસની જિંદગીની મૂળભૂત ગૂંચવણો ઉકેલવા માટે નથી. દુનિયા હંમેશા અનિશ્ચિત અને બેલગામ રહેશે. આ વિરોધાભાસોને સ્વીકારીને તેની સાથે જીવતા શીખવું એ જ સાચી પ્રગતિ છે. આપણું કામ લેબોરેટરીમાં ઉદ્ધાર શોધવાનું નથી, પણ આ સંઘર્ષોનો સાક્ષી બનવાનું છે.
આ પણ વાંચો:
