BJP Alliance Strategy: વર્ષ ૨૦૧૭ની એ ગરમીમાં સફદરજંગ રોડ પર બેઠેલા એક વરિષ્ઠ કોંગ્રેસી નેતાએ ભાજપ વિશે એક ભવિષ્યવાણી કરી હતી જે આજે સો ટકા સાચી સાબિત થઈ રહી છે. તેમણે ભાજપને એક ‘ટીક’ એટલે કે પશુઓના શરીરે ચોંટીને લોહી ચૂસતા જીવડા સાથે સરખાવ્યું હતું. તેમનું કહેવું હતું કે આ જીવડું પગની ઘૂંટીએથી શરીરમાં પ્રવેશે છે અને જ્યાં સુધી તમને ભાન થાય, ત્યાં સુધીમાં તે મગજ સુધી પહોંચી ગયું હોય છે. નવાઈની વાત તો એ છે કે જે નેતાએ આ વાત કરી હતી, તેઓ પોતે ૨૦૨૦માં ભાજપમાં જોડાયા અને આજે મોદી સરકારમાં કેબિનેટ મંત્રી તરીકે બિરાજમાન છે. આ ભાજપની એ રણનીતિ છે જે વિરોધીઓને પહેલા પોતાનામાં ઓગાળી લે છે અને પછી તેમની અસ્તિત્વની ઓળખ ભૂંસી નાખે છે.
વાજપેયી યુગનો ઉદારવાદ અને પ્રાદેશિક પક્ષોની ભૂલ
મમતા બેનર્જી, નવીન પટનાયક અને નીતિશ કુમાર આજે જે રાજકીય સંકટ કે દબાણ અનુભવી રહ્યા છે, તેની શરૂઆત ૧૯૯૮ની આસપાસ થઈ હતી. અટલ બિહારી વાજપેયી તે સમયે ભાજપની ‘રાજકીય અસ્પૃશ્યતા’ને મિટાવવા માંગતા હતા, અને આ કામ માટે તેમને પ્રાદેશિક નેતાઓની જરૂર હતી. મમતા બેનર્જીની નવી સવેલી તૃણમૂલ કોંગ્રેસે ભાજપ સાથે હાથ મિલાવ્યો અને પરિણામે ભાજપને પશ્ચિમ બંગાળમાં પહેલીવાર સાંસદ અને ધારાસભ્ય મળ્યા. નવીન પટનાયકે તો પોતાના પિતા બિજુ પટનાયકના અવસાન બાદ પાર્ટી પર પકડ મેળવવા ભાજપ અને પ્રમોદ મહાજનની મદદ લીધી હતી. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રાદેશિક નેતાઓને લાગતું હતું કે તેઓ ભાજપનો ઉપયોગ પોતાની જરૂરિયાત મુજબ કરી રહ્યા છે. પણ તેઓ એ ભૂલી ગયા કે તેઓ એક એવી શક્તિને ખાતર પાણી આપી રહ્યા હતા જે આવનારા સમયમાં તેમને જ ગળી જવાની હતી.
નીતિશ કુમારનું બિહાર મોડેલ: પલટુરામની મજબૂરી
નીતિશ કુમારની રાજકીય સફર ભાજપ સાથેના સંબંધોનું સૌથી જટિલ ઉદાહરણ છે. ૧૯૯૪માં સમતા પાર્ટી બનાવી ત્યારે નીતિશ કોઈ કદાવર નેતા નહોતા, પણ વાજપેયી-અડવાણીના ભાજપે તેમને મોટું કદ આપવામાં મદદ કરી. નીતિશ કુમારે ઘણી વાર મોદીને અપમાનિત કરવાના પ્રયાસો કર્યા, ભાજપને અસુરક્ષિત રાખીને ‘પલટુરામ’ની છબી બનાવી, છતાં ભાજપે તેમને સાચવી લીધા. પણ આ સંબંધ હવે લેવડ-દેવડનો નથી રહ્યો, તે હવે તાબેદારીનો થઈ ગયો છે. બાળ ઠાકરેએ જે શિવસેનાને એક મોટી તાકાત બનાવી હતી, તેના ૩૦ વર્ષ પછી તેમના પુત્ર ઉદ્ધવ ઠાકરેએ ભાજપના ‘જુનિયર પાર્ટનર’ બનવાની સ્થિતિ જોઈ અને અંતે પાર્ટી તથા ચૂંટણી ચિહ્ન બંને ગુમાવવાનો વારો આવ્યો. શું આ કોઈ સંયોગ છે? ના, આ મોદી-શાહના ભાજપની સુનિયોજિત કાર્યપદ્ધતિ છે.
મોદી-શાહનો યુગ: સાથીદારો હવે ‘સહયોગી’ નહીં, પણ ‘સેવક’ છે
ભાજપના જૂના નેતાઓ અને આજના મોદી-શાહના ભાજપ વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે. પહેલાનો ભાજપ સમજૂતી કરતો હતો, આજનો ભાજપ માત્ર શાસન કરવા માંગે છે. ઉપેન્દ્ર કુશવાહાનું ઉદાહરણ જુઓ; ૨૦૧૪માં ત્રણ બેઠકો જીતીને મંત્રી બનનાર કુશવાહાએ જ્યારે ભાજપ છોડવાની હિંમત કરી, ત્યારે ૨૦૧૯માં તેમને તેમની સાચી ‘ઔકાત’નો અહેસાસ થઈ ગયો. આજે ફરીથી એનડીએમાં હોવા છતાં, ભાજપ તેમને પોતાની પાર્ટીનું વિલીનીકરણ કરવા દબાણ કરી રહ્યો છે. જ્યારે બિહારમાં મુખ્યમંત્રી પોતે કુશવાહા સમાજમાંથી આવે છે, ત્યારે ભાજપને બીજા કુશવાહા નેતાની જરૂર શા માટે છે? કારણ સ્પષ્ટ છે—કોઈપણ પ્રાદેશિક નેતા કે પક્ષ પોતાની અલગ ઓળખ જાળવી ન રાખવો જોઈએ. મોદી-શાહના ભાજપમાં કાં તો વિલીનીકરણ કરો, કાં તો ભૂંસાઈ જાવ.
આસામનું ઉદાહરણ: ભાજપ હંમેશા જીતનાર પક્ષમાં
આસામના બોડોલેન્ડના કિસ્સાએ સાબિત કર્યું છે કે ભાજપ માટે વૈચારિક સહયોગ જેવી કોઈ વસ્તુ નથી, માત્ર સત્તા જ સર્વોપરી છે. બીપીએફ (BPF) ચૂંટણી જીતે તો ભાજપ સરકાર બનાવે, હારે તો પણ ભાજપ જીતેલા પક્ષ સાથે હાથ મિલાવી લે. આસામમાં યુપીપીએલ (UPPL) સાથે ગઠબંધન કરીને બીપીએફને રસ્તા પર લાવનારા ભાજપે, જ્યારે ફરીથી પરિસ્થિતિ બદલાઈ ત્યારે બીપીએફને જ સરકારમાં લઈ લીધી અને યુપીપીએલને એકલા પાડી દીધા. આ રણનીતિ સ્પષ્ટ છે: તમારા પ્રાદેશિક સાથીઓ વચ્ચે ઝઘડો કરાવો, જે જીતે તેની સાથે સરકાર બનાવો અને ભાજપને હંમેશા વિજેતા પક્ષમાં રાખો.
સંઘર્ષ કે શરણાગતિ? પ્રાદેશિક નેતાઓ પાસે હવે કોઈ વિકલ્પ નથી
આજે મમતા, નવીન કે નીતિશ જેવા નેતાઓ જે મુશ્કેલીમાં છે, તે તેમની પોતાની જ ભૂતકાળની પસંદગીઓનું પરિણામ છે. તેમણે ભાજપને બળવાન બનાવવામાં મદદ કરી હતી, અને આજે ભાજપ એટલો બળવાન છે કે તેમને પોતાની મરજી મુજબ નચાવી શકે છે. નાયડુ કે પલાનીસ્વામી જેવા નેતાઓ હાલ ભાજપ સાથે તાલમેલ બેસાડી રહ્યા છે, પરંતુ આ માત્ર સમયનો ખેલ છે. મોદી-શાહની ભાજપ કોઈ પણ પ્રકારની સ્વતંત્ર ‘ટીક’ને સહન કરી શકે તેમ નથી. આવનારા દિવસોમાં જે સાથી પક્ષો પોતાની પાર્ટીનું વિલીનીકરણ નથી કરવાના, તેમને સાઈડલાઈન કરી દેવામાં આવશે. જે નેતાએ ભાજપને ‘ટીક’ કહ્યું હતું, તે આજે મંત્રી બનીને બેઠા છે, પણ શું તેઓ જાણીતા છે કે ભાજપ કોઈને પણ લાંબો સમય ‘સાથી’ તરીકે રહેવા દેતું નથી? અંતે તો બધાએ ભાજપના જ ‘ટીક’ બનીને જીવવું પડશે.
આ પણ વાંચો:
