Tribal Identity Crisis: ભારતના આદિવાસી સમુદાયોમાં એક લાંબા સમયથી દબાયેલો જ્વાળામુખી હવે ફાટવાની તૈયારીમાં છે. ૨૪ મેના રોજ દિલ્હીના લાલ કિલ્લા પર જ્યારે ૨ લાખથી વધુ આદિવાસીઓ એકઠા થયા, ત્યારે તેમનો અવાજ સ્પષ્ટ અને આક્રોશપૂર્ણ હતો. તેમની માગણી છે કે જે લોકોએ પોતાનો ધર્મ બદલી નાખ્યો છે અને જેઓ હવે જનજાતીય સંસ્કૃતિ, આસ્થા અને પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલા નથી, તેમને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) તરીકે મળતા બંધારણીય લાભો બંધ કરી દેવા જોઈએ. આ કોઈ એક દિવસીય પ્રતિક્રિયા નથી, પરંતુ પાંચ દાયકા જૂની એક એવી લડાઈ છે જેની શરૂઆત કાર્તિક ઓરાવે કરી હતી. શું કોઈ એવી વ્યક્તિ, જેણે પોતાની પરંપરાઓ અને પૂર્વજોની જીવનશૈલીને ત્યજી દીધી છે, તે હજુ પણ આદિવાસી અનામતનો દાવો કરી શકે છે? આ એ સવાલ છે જેનો જવાબ ભારત સરકાર અને ન્યાયતંત્રએ હવે આપવો જ પડશે.
શું ST દરજ્જો ધર્મ-નિરપેક્ષ છે? કાયદાકીય ગૂંચ અને અદાલતોનો સ્પષ્ટ અભિગમ
અનુસૂચિત જાતિ (SC) વ્યવસ્થામાં ધર્મના આધારે સ્પષ્ટ પ્રતિબંધો છે, પરંતુ બંધારણ (અનુસૂચિત જનજાતિ) આદેશ, ૧૯૫૦ માં ST અંગે આવી કોઈ સ્પષ્ટતા નથી. આ મૌનનો ગેરફાયદો ઉઠાવીને ઘણા લોકો વર્ષોથી આ દરજ્જો ટકાવી રાખે છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે ‘કેરળ રાજ્ય વિરુદ્ધ ચંદ્રમોહનન’ અને તાજેતરના ‘ચિન્તાડા આનંદ વિરુદ્ધ આંધ્ર પ્રદેશ’ કેસમાં સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે માત્ર જન્મથી જનજાતિ હોવું પૂરતું નથી. વ્યક્તિએ તે સમુદાયની રીતિ-રિવાજ, વિવાહ પદ્ધતિ અને ઉત્તરાધિકારના કાયદાઓનું પાલન કરવાનું ચાલુ રાખવું પડે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ આ આદિવાસી જીવન-પદ્ધતિ સાથેનો સંપૂર્ણ સંબંધ તોડી નાખે, તો તે બંધારણીય અનામતનો દાવો કરી શકતી નથી. અદાલતના આ નિર્દેશો દર્શાવે છે કે ST દરજ્જો માત્ર વંશનો વિષય નથી, પણ એક ‘જીવંત ઓળખ’નો વિષય છે.
અનામતની વહેંચણીમાં અન્યાય: ગરીબ આદિવાસીઓ ક્યાં સુધી પાછળ રહેશે?
જનજાતિ સુરક્ષા મંચનો તર્ક અત્યંત વ્યવહારિક છે. જ્યારે ધર્માંતરિત થયેલા સમુદાયોને વધુ શિક્ષણ અને સંસ્થાકીય નેટવર્કનું પીઠબળ મળે છે, ત્યારે તેઓ અનામતનો સિંહફાળો લઈ જાય છે. પરિણામે, જે આદિવાસી પરિવારો પોતાની સંસ્કૃતિ અને જંગલ-જીવનને સાચવીને બેઠા છે, તેઓ વિકાસની મુખ્યધારાથી કપાઈ જાય છે. આ મામલો માત્ર અનામતનો નથી, પણ સંસાધનોના ન્યાયી વિતરણનો છે. ધર્માંતરિત લોકો એક બાજુ લઘુમતી કલ્યાણ યોજનાઓનો લાભ લે છે અને બીજી બાજુ ST રિઝર્વેશનનો પણ દાવો કરે છે. શું આ બેવડો લાભ વ્યાજબી છે? સરકાર ભલે ધર્માંતરિત ગરીબ લોકો માટે અલગ યોજનાઓ લાવે, પરંતુ તે આદિવાસીઓ માટેના મર્યાદિત કોટામાંથી ન હોવી જોઈએ, જેઓ પોતાના પૂર્વજોની પ્રથાઓને આજે પણ જીવંત રાખે છે.
વધતું જતું જનસમર્થન અને દાયકાઓથી અટવાયેલો સંઘર્ષ
આ કોઈ નવી માંગ નથી. ૧૯૬૭માં સંયુક્ત સંસદીય સમિતિએ પણ ધર્માંતરિત લોકોને સૂચિમાંથી બહાર કરવાની ભલામણ કરી હતી, પરંતુ રાજકીય ઈચ્છાશક્તિના અભાવે તે વિધેયક ક્યારેય કાયદો ન બન્યું. હવે આ મુદ્દો ફરીથી જીવંત થયો છે. જનજાતિ સુરક્ષા મંચે ૨૭ લાખથી વધુ હસ્તાક્ષરો રાષ્ટ્રપતિને મોકલ્યા છે, અને દેશભરના સેંકડો જિલ્લાઓમાં રેલીઓ યોજી છે. ૨૦૨૩-૨૪માં પ્રધાનમંત્રીને ૫.૭૦ લાખ પોસ્ટકાર્ડ મોકલીને આ આદિવાસીઓએ પોતાની લાચારી અને આક્રોશ વ્યક્ત કર્યો છે. ૨૪ મેનો દિલ્હી કાર્યક્રમ એ વાતની સાબિતી છે કે ભારતનો આદિવાસી સમુદાય હવે જાગૃત થયો છે અને તેઓ પોતાની ઓળખ અને અધિકારો માટે કોઈની પણ સાથે બાંધછોડ કરવા તૈયાર નથી.
ન્યાય માટે કાયદાકીય માર્ગ: માત્ર અદાલતો પર નિર્ભર રહેવું જોખમી
સુપ્રીમ કોર્ટે સિદ્ધાંત તો આપી દીધો છે, પણ તેના અમલીકરણ માટે દરેક ગરીબ આદિવાસીએ કોર્ટના ધક્કા ખાવા પડે તે અત્યંત પીડાદાયક છે. શું કોઈ ગરીબ આદિવાસી પરિવાર પાસે આટલા પૈસા કે સમય છે કે તે વર્ષો સુધી મુકદમા લડે? બિલકુલ નહીં. આ માટે વહીવટી સ્તરે સ્પષ્ટ કાયદો હોવો જરૂરી છે. સરકારે બંધારણીય આદેશમાં સંશોધન કરીને સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે જે પોતાની જનજાતીય આસ્થા છોડે છે, તે અનામત માટે પાત્ર નથી. રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જનજાતિ આયોગ (NCST) એ આ મામલે સક્રિય ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ અને વહીવટી અધિકારીઓને સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા આપવી જોઈએ જેથી કોઈ અન્યાયી વ્યક્તિ નકલી દાવા ન કરી શકે.
ઓળખનું સંકટ: આસ્થાનું ખોવું એ સંસ્કૃતિનું ખોવું છે
ભારતના આદિવાસી સમુદાયો માત્ર વોટબેંક નથી, તેઓ આ દેશની ભાષા, તહેવારો, પર્યાવરણીય જ્ઞાન અને સામાજિક સંસ્થાઓના રક્ષકો છે. જ્યારે કોઈ પોતાની મૂળ આસ્થા છોડે છે, ત્યારે તે પોતાની સંસ્કૃતિના મૂળોથી કપાઈ જાય છે. જો કોઈ આ આદિવાસી માળખાની બહાર નીકળી જાય, તો તેને જનજાતિ કોટાનો લાભ આપવો એ તે આદિવાસીઓ સાથે અન્યાય છે જેઓ આજે પણ પોતાની ઓળખ માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. આ માંગ માત્ર ધર્મ કે રાજકારણની નથી, પણ આ ભારતના આદિવાસી સમુદાયના અસ્તિત્વની લડાઈ છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે ભારત આ સવાલને વધુ સમય સુધી ટાળવાનું બંધ કરે અને જનજાતીય ઓળખને તેના મૂળભૂત સ્વરૂપમાં સુરક્ષિત કરે. આ કોઈ ધર્મની વિરુદ્ધ નથી, પણ આદિવાસીઓના મૂળભૂત ન્યાય માટેનો અવાજ છે.
આ પણ વાંચો:
