Passport Citizenship Controversy: ભારતનું પાસપોર્ટ ધારક હોવું એટલે કે તમે ગૌરવ સાથે કહી શકો કે તમે ભારતીય નાગરિક છો. પરંતુ, શું આ દસ્તાવેજ ખરેખર તમારી નાગરિકતાની કાયમી અને અંતિમ ગેરંટી છે? વિદેશ મંત્રાલયના તાજેતરના નિવેદને આ માન્યતાને જ જડમૂળથી હચમચાવી દીધી છે. પાસપોર્ટ સેવા દિવસના અવસરે જ્યારે મંત્રાલય પોતાની સિદ્ધિઓ ગણાવી રહ્યું હતું, ત્યારે એક અધિકારીએ બોમ્બ ફોડતા કહ્યું કે, “પાસપોર્ટ એ માત્ર મુસાફરીનો દસ્તાવેજ છે, તે નાગરિકતા સાબિત કરતો દસ્તાવેજ નથી.” આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે નાગરિકતાના પુરાવાઓને લઈને આખા દેશમાં અસમંજસ અને ડરનો માહોલ છે. જો પાસપોર્ટ જ નાગરિકતાની ખાતરી ન આપતું હોય, તો પછી એક સામાન્ય નાગરિક પાસે પોતાની ભારતીયતા સાબિત કરવા માટે બીજું શું બાકી રહે છે?
અધિકારીઓની દલીલ
મંત્રાલયના અધિકારીઓની દલીલ છે કે પાસપોર્ટ જારી કરતા પહેલા ‘વ્યાપક તપાસ’ કરવામાં આવે છે, તેમ છતાં તે નાગરિકતાનો પુરાવો નથી. હવે આ વાત કેટલી તાર્કિક છે? કાયદાની વાત કરીએ તો, પાસપોર્ટ અધિનિયમ, ૧૯૬૭ ની ધારા 6(2)(a) સ્પષ્ટ કહે છે કે જે વ્યક્તિ ભારતીય નાગરિક નથી, તેને પાસપોર્ટ ન આપવો જોઈએ. તો પછી જો પાસપોર્ટ નાગરિક હોવાની સાબિતી જ ન હોય, તો સરકાર આટલી મોટી ચકાસણી શા માટે કરે છે? મેન્યુઅલમાં પણ ક્યાંક ને ક્યાંક એવું લખેલું છે કે પાસપોર્ટ ‘ધારકની રાષ્ટ્રીયતાનો પુરાવો’ આપે છે. પરંતુ હવે મંત્રાલય પોતાનો જ દસ્તાવેજ નકારવા બેઠું છે. આ ગૂંચવણ એટલા માટે ભયાનક છે કારણ કે ચૂંટણી પંચથી લઈને સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી, બધા દસ્તાવેજોના આ રમતગમતમાં કોઈ પણ સ્પષ્ટતા આપવા તૈયાર નથી કે છેવટે ‘ભારતીય નાગરિક’ કોણ છે!
સુપ્રીમ કોર્ટ અને ચૂંટણી પંચનો ડર
આખો મામલો ત્યારે વધુ ગંભીર બન્યો જ્યારે ચૂંટણી પંચે બિહારમાં મતદાર યાદીના સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) માટે પાસપોર્ટ અને આધાર જેવા દસ્તાવેજોને માન્ય ગણ્યા હતા. બીજી તરફ, સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચૂંટણી પંચે ખુદ એવી દલીલ કરી હતી કે ‘આધાર’ નાગરિકતા નથી સાબિત કરતું. એટલે કે, સરકાર એક તરફ કહે છે કે પાસપોર્ટ નાગરિકતાનો દસ્તાવેજ નથી, બીજી તરફ ચૂંટણી પંચ તેને મતદાર યાદી માટે સ્વીકારે છે, અને કોર્ટ કહે છે કે આધાર નાગરિકતા નથી. આ કાયદાકીય માયાજાળમાં સામાન્ય માણસ ક્યાં જઈને ઊભો રહે? સરકારે સંસદમાં પણ નાગરિકતા સાબિત કરતા દસ્તાવેજોની યાદી આપવાનો ઇનકાર કરીને બધું અસ્પષ્ટ રાખ્યું છે. શું આ ઇરાદાપૂર્વકની અસ્પષ્ટતા છે જેથી સત્તાધીશો જ્યારે ઈચ્છે ત્યારે કોઈ પણ નાગરિકને નિશાન બનાવી શકે?
વિપક્ષનો આક્રોશ
વિરોધ પક્ષોએ આ નિવેદનને આડે હાથ લીધું છે. કપિલ સિબ્બલે સીધો સવાલ પૂછ્યો કે, “જો પાસપોર્ટ પુરાવો નથી, તો પછી શું છે?” તો તૃણમૂલ કોંગ્રેસની મહુઆ મોઇત્રાએ કટાક્ષમાં કહ્યું કે હવે ભારતીય નાગરિકતાનો એકમાત્ર પુરાવો ‘હિન્દુ હોવું અને ભાજપનો મતદાર હોવું’ એ જ રહી ગયો છે. આ વાત માત્ર રાજકીય નથી, પણ જમીની હકીકત બની રહી છે. આદિત્ય ઠાકરેએ તો મંત્રાલયની વિદેશ નીતિ પર જ સવાલ ઉઠાવતા કહ્યું કે, શું આપણે દુનિયાને એવું જણાવી રહ્યા છીએ કે ભારત બિન-ભારતીયોને પણ પાસપોર્ટ આપે છે? મંત્રાલયનું આ નિવેદન આખા દેશમાં અવિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું કરી રહ્યું છે. જો પાસપોર્ટ આપતા પહેલા પોલીસ વેરીફિકેશન થાય છે, તો પછી તેનું મૂલ્ય શું? આ નિવેદન દેશની છબી ખરાબ કરવા જેવું છે.
BLO ની મરજી પર નાગરિકતા?
કપિલ સિબ્બલની એ વાત સૌથી વધુ ડરામણી છે કે જો કોઈ સ્થાનિક ચૂંટણી અધિકારી (BLO) ને તમારી નાગરિકતા પર શંકા જાય, તો તેઓ તમને મતદાન કરતા રોકી શકે છે. કલ્પના કરો, દાયકાઓથી આ દેશમાં રહેતા વ્યક્તિને જો એક અધિકારી એમ કહી દે કે તારો દસ્તાવેજ નાગરિકતા સાબિત નથી કરતો, તો તે વ્યક્તિ પોતાનું અસ્તિત્વ ક્યાં સાબિત કરશે? અદાલતો પણ અલગ-અલગ કેસોમાં અલગ-અલગ વલણ અપનાવી રહી છે. દિલ્હી હાઈકોર્ટે એકવાર કહ્યું હતું કે પાસપોર્ટ નાગરિકતાનો પુરાવો છે, જ્યારે બોમ્બે હાઈકોર્ટે કહ્યું કે બધું નાગરિકતા અધિનિયમ મુજબ થવું જોઈએ. આ અસ્પષ્ટતાનો ફાયદો ઉઠાવીને સરકાર કોઈ પણ નાગરિકને ‘વિદેશી’ ઠેરવી શકે છે, જે લોકશાહી માટે ખતરાની ઘંટડી છે.
પરિણામ શું? અરાજકતા કે કોઈ નવી ચાલ?
આખી ઘટના એ તરફ નિર્દેશ કરે છે કે સરકાર પાસે નાગરિકતાના મુદ્દે કોઈ સ્પષ્ટતા નથી, અથવા તો તેઓ કોઈ એવી પ્રક્રિયા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે જે નાગરિકોને પોતાના જ દેશમાં ‘સાબિત’ કરવા માટે મજબૂર કરે. જ્યારે વિદેશ મંત્રાલય જેવી સંસ્થા પોતાનો જ દસ્તાવેજ નકારે છે, ત્યારે તે સરકારની અંદરની અંધાધૂંધી છતી કરે છે. અત્યારે નાગરિકો માટે સ્થિતિ એવી છે કે તમારી પાસે પાસપોર્ટ હોય, વોટર આઈડી હોય કે પાન કાર્ડ હોય, કાલે સવારે કદાચ કોઈ અધિકારી કહી શકે કે આ તો માત્ર ઓળખના કાર્ડ છે, નાગરિકતાના નહીં. શું આપણો દેશ હવે એક એવા વળાંક પર છે જ્યાં તમારી ઓળખ તમારી પાસે રહેલા દસ્તાવેજોથી નહીં, પણ સત્તાધારી પક્ષ પ્રત્યેની તમારી વફાદારીથી નક્કી થશે? આ પ્રશ્ન આજે દરેક ભારતીયના મનમાં છે.
આ પણ વાંચો:
