India Anti-Defection Law: ભારતીય સંસદમાં આજે સાંસદોની સ્વતંત્રતા જે રીતે દબાવવામાં આવી રહી છે, તે જોતા પ્રશ્ન થાય છે કે શું આપણે ખરેખર લોકશાહીમાં છીએ કે પછી રાજકીય પક્ષોના બંધારણમાં? જ્યારે કોઈ સાંસદ પોતાનો પક્ષ છોડે છે, ત્યારે મીડિયા અને પક્ષો તેને ‘ગદ્દાર’ તરીકે ચિત્રિત કરે છે. પરંતુ કોઈ એ નથી વિચારતું કે એક સાંસદ પણ અંતે તો એક નાગરિક છે, જેને પોતાની વિચારધારા અને પસંદગીનો અધિકાર હોવો જોઈએ. ૧૯૮૫માં ૫૨મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા જે પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો લાવવામાં આવ્યો, તેણે સાંસદોની સ્વતંત્રતા છીનવી લીધી છે. આ કાયદાએ સંસદની ગરિમાને ગૌણ અને પક્ષના વડાઓના અહમને સર્વોપરી બનાવી દીધો છે. બંધારણના મૂળ નિર્માતાઓએ તો પક્ષોનો ઉલ્લેખ પણ નહોતો કર્યો, કારણ કે તેઓ સાંસદને જનતાના પ્રતિનિધિ માનતા હતા, કોઈ પક્ષના ગુલામ નહીં.
શું આપણે પ્રગતિ કરી કે અધોગતિ?
ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, બ્રિટિશ ભારતમાં ૧૯૨૦થી ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પાસે પોતાનો પક્ષ છોડવાની કે બદલવાની સંપૂર્ણ આઝાદી હતી. આ અધિકાર છ દાયકા સુધી લોકશાહીના પાયા તરીકે રહ્યો. પશ્ચિમી લોકશાહી દેશો—યુરોપ અને અમેરિકા—માં આજે પણ કોઈ પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો નથી, કારણ કે ત્યાં વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા એ લોકશાહીનું મુખ્ય મૂલ્ય છે. ત્યાંના સાંસદો પક્ષના ગુલામ નથી હોતા, તેથી તેઓ નેતાઓના મનસ્વી નિર્ણયો સામે અવાજ ઉઠાવી શકે છે. ભારત પણ આ જ પરંપરા સાથે આગળ વધતું હતું, પરંતુ ૧૯૮૫ના કાયદાએ આઝાદી છીનવીને લોકશાહીમાં એક એવી વિકૃતિ પેદા કરી છે જે આજે ધારાસભા અને કારોબારીના સર્વોચ્ચ સ્તરે પણ જોવા મળે છે, જ્યાં સત્તા મેળવવા માટે પક્ષપલટા કરાવવા એ એક સામાન્ય રાજકીય ચાલ બની ગઈ છે.
આ કાયદાને કારણે આજે ધારાસભ્યો અને સાંસદો માત્ર પક્ષના ‘કાર્યકર્તા’ બનીને રહી ગયા છે. જો કોઈ મુખ્યમંત્રી કે વડાપ્રધાન દેશહિત વિરુદ્ધ નિર્ણયો લેતા હોય, તો પણ તેમના જ પક્ષના સભ્યો ચૂપ રહેવા મજબૂર છે. તેમને ડર હોય છે કે જો મોઢું ખોલશે તો પદ જતું રહેશે. આ એક ભયાનક સ્થિતિ છે; જનપ્રતિનિધિઓ પોતાની વાત નથી કહી શકતા, તો જનતાની વાત ક્યાંથી કરશે? સંસદ જેવી સર્વોચ્ચ સંસ્થા, જ્યાં ચર્ચા અને વિરોધ દ્વારા દેશનો સાચો રસ્તો નક્કી થવો જોઈએ, તે હવે માત્ર મૌન પ્રેક્ષકોનો અખાડો બની ગઈ છે. પક્ષના વડા જે કંઈ પણ કહે, તેને માત્ર મંજૂરી આપવી એ જ સાંસદનું કામ રહી ગયું છે, જે સંસદીય લોકશાહી માટે એક કલંક સમાન છે.
ઘણીવાર એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે “સાંસદ પક્ષની ટિકિટ પર જીત્યા છે, તેથી પક્ષ છોડવાનો અધિકાર નથી.” આ દલીલ પાયાની રીતે ખોટી છે. બંધારણ નિર્માતાઓ પક્ષ પ્રણાલી વિશે જાણતા હતા, છતાં તેમણે વ્યક્તિને પક્ષ ઉપર સ્થાન આપ્યું હતું. સંસદ એ બંધારણીય સંસ્થા છે, જ્યારે રાજકીય પક્ષ માત્ર એક સ્વૈચ્છિક સંગઠન છે. જો કોઈ પક્ષ આજે વિખેરાઈ જાય, તો પણ સાંસદની સદસ્યતા રહે છે. તેનો અર્થ એ કે સાંસદનો દરજ્જો પક્ષના અસ્તિત્વ કરતા ઊંચો છે. વ્યક્તિ ચૂંટણી લડીને જીતે છે, પક્ષનું ચિહ્ન માત્ર એક માધ્યમ છે. પક્ષની ટિકિટને જ જીવન-મરણનો પ્રશ્ન બનાવી દેવો એ મૂળભૂત રીતે સંસદીય મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન છે.
સિદ્ધાંતવિહીન કાયદો
આ કાયદાની સૌથી મોટી વિડંબના એ છે કે તે સિદ્ધાંતવિહીન છે. જો તમે એકલા પક્ષ છોડો તો તમારી સદસ્યતા જાય, પણ જો ટોળામાં (સામૂહિક પક્ષપલટો) છોડો તો તે કાયદેસર! આ કેવા પ્રકારનો ન્યાય છે? જાણે ચોરી એકલા કરવી ગુનો છે, પણ ટોળકી બનાવીને કરવી કાયદેસર! આ સાબિત કરે છે કે આ કાયદો દેશના ભલા માટે નહીં, પણ માત્ર નેતાઓની સુવિધા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. આ કાયદો નેતાઓને પોતાના સાંસદોને ‘પાંજરામાં’ રાખવાની સત્તા આપે છે. જે પક્ષના વડા પોતાના સભ્યોને સંતોષ ન આપી શકે, તે નેતાના પક્ષમાં રહેવું એ સ્વૈચ્છિક હોવું જોઈએ, કોઈ દબાણ કે કાયદાકીય ડર હેઠળ નહીં.
પક્ષના નેતાઓની વધતી તાકાત
પક્ષપલટા વિરોધી કાયદાએ પક્ષના નેતાઓને લગભગ રાજા જેવી સત્તા આપી દીધી છે. પક્ષના વડાઓ હવે સાંસદો સાથે સન્માનજનક વ્યવહાર કરવાને બદલે ‘માલિક-નોકર’ જેવો માનસિક ભાવ રાખે છે. અસંમતિના દરેક અવાજને કચડી નાખવા માટે આ કાયદો સૌથી શક્તિશાળી હથિયાર બની ગયો છે. તેનાથી પરદા પાછળ કામ કરતા એવા ‘રાજકીય પ્રબંધકો’નું મહત્વ વધી ગયું છે જેઓ લોકશાહીમાં ક્યાંય જવાબદાર નથી, પણ સરકારો બનાવવા અને પાડવા માટે જવાબદાર છે. જે દેશમાં જનપ્રતિનિધિઓ આટલા લાચાર અને બેબસ હોય, તે દેશની લોકશાહી ધીમે ધીમે સરમુખત્યારશાહી તરફ ધકેલાઈ રહી છે. ખરેખર, આ કાયદાએ સંસદની પવિત્રતાને નષ્ટ કરીને રાજકીય પક્ષોના ગુંડાગર્દીના અડ્ડામાં પરિવર્તિત કરી દીધી છે.
આ પણ વાંચો:
