UPSC CSAT Controversy: સિવિલ સર્વિસીસની તૈયારી કરતા લાખો વિદ્યાર્થીઓ માટે સીએસએટી (CSAT) હવે માત્ર એક ક્વોલિફાઇંગ પરીક્ષા નથી રહી, પરંતુ એક એવું ‘કાળચક્ર’ બની ગયું છે જે તેમના વર્ષોની મહેનતને ક્ષણભરમાં રાખ કરી શકે છે. નીરજ ચૌધરી જેવા અનેક તેજસ્વી ઉમેદવારો, જેઓ મુખ્ય પરીક્ષા અને ઇન્ટરવ્યુ સુધી પહોંચવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, તેઓ આજે સીએસએટીના કારણે પ્રિલિમ્સના પ્રથમ પગથિયે જ ઠોકર ખાઈ રહ્યા છે. જે રીતે ૨૦૨૩ કે ૨૦૨૪ની પરીક્ષામાં પ્રશ્નોનું સ્તર અને પેટર્ન બદલાઈ છે, તે સ્પષ્ટપણે સાબિત કરે છે કે આ વ્યવસ્થા એન્જિનિયરિંગ અને ટેકનિકલ બેકગ્રાઉન્ડના વિદ્યાર્થીઓને અન્યાયી લાભ આપી રહી છે. મુખર્જી નગરની કોચિંગ ગલીઓમાં આજે નિરાશાનું વાતાવરણ છે, જ્યાં હિન્દી માધ્યમ અને માનવવિદ્યા (હ્યુમેનિટીઝ) ના વિદ્યાર્થીઓ પોતાની જાતને સિસ્ટમ દ્વારા બહાર ધકેલાતા અનુભવી રહ્યા છે.
તાજેતરમાં ભાજપના સાંસદ બૃજલાલની આગેવાની હેઠળની સંસદીય સમિતિએ સીએસએટીને લઈને જે સવાલો ઉઠાવ્યા છે, તેણે જૂના ઘા ફરી તાજા કર્યા છે. જ્યારે એક ભૂતપૂર્વ ડીજીપી અને સાંસદ પોતે આ પરીક્ષાને “વિવિધતા માટે સૌથી મોટી અડચણ” ગણાવે, ત્યારે સમજવું જોઈએ કે દાળમાં કંઈક કાળું છે. દાયકાઓથી વિદ્યાર્થીઓ જે વાત રસ્તા પર આવીને કહી રહ્યા હતા, તે હવે સંસદની ફાઇલોમાં પણ નોંધાઈ રહી છે. આ સમિતિએ યુપીએસસીને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં આખા માળખાની સમીક્ષા કરવા જણાવ્યું છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે, શું સરકાર માત્ર ભલામણો કરીને સંતોષ માની લેશે, કે પછી આ બાકાત રાખનારી નીતિને બદલીને ખરેખર સામાજિક ન્યાય સુનિશ્ચિત કરશે?
ગોખણપટ્ટીના નામે એન્જિનિયરિંગનો દબદબો
૨૦૧૧ પહેલાની સિવિલ સર્વિસીઝ અને આજની પરીક્ષા વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે. ૨૦૧૧માં સીએસએટી દાખલ કરવામાં આવ્યું ત્યારે તર્ક એવો હતો કે ‘ગોખણપટ્ટી’ બંધ થશે અને વિશ્લેષણાત્મક ક્ષમતા વધશે. પરંતુ પરિણામ શું આવ્યું? હ્યુમેનિટીઝના વિદ્યાર્થીઓની પસંદગીમાં ધરખમ ઘટાડો અને આઈઆઈટી (IIT) કે એન્જિનિયરિંગ પૃષ્ઠભૂમિના ઉમેદવારોનું વર્ચસ્વ! જ્યારે સફળ ઉમેદવારોમાં ૬૫ થી ૭૦ ટકા હિસ્સો વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગના વિદ્યાર્થીઓનો હોય, ત્યારે તે સિસ્ટમની સર્વસમાવેશકતા પર ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. શું ભારતની અમલદારશાહીને માત્ર ગણિતના કોયડા ઉકેલનારાઓની જરૂર છે, કે પછી સામાજિક સમજ ધરાવતા સંવેદનશીલ અધિકારીઓની?
કોચિંગ માફિયા અને વિદ્યાર્થીઓ પર વધતો આર્થિક બોજ
સીએસએટીએ જે નવા ‘કોચિંગ બિઝનેસ’ ને જન્મ આપ્યો છે, તે ગરીબ અને ગ્રામીણ વિદ્યાર્થીઓ માટે શ્રાપ સમાન છે. ૨૫,૦૦૦ સુધીની ફી અને મહિનાઓનો સમય માત્ર એક ક્વોલિફાઇંગ પેપર માટે ખર્ચવો પડે, તે સમાન તકની વાતને હાસ્યાસ્પદ બનાવે છે. ખેડૂતના દીકરાઓ જેઓ પહેલા જનરલ સ્ટડીઝ પર ધ્યાન આપીને પાસ થતા હતા, તેમણે હવે ગણિત અને રીઝનિંગના ક્લાસ માટે વ્યાજ પર પૈસા લેવા પડે છે. કોચિંગ સંસ્થાઓ દલીલ કરે છે કે આ તૈયારી જરૂરી છે, પરંતુ સત્ય એ છે કે સીએસએટીનું સ્તર સતત અઘરું કરીને આ સંસ્થાઓ પોતાનો ધંધો વધારી રહી છે. જે વિદ્યાર્થીઓને આ મોંઘી ફી પોષાય છે, તેમને પરીક્ષા સરળ લાગે છે, અને બાકીના માટે તે સપનાનો અંત બની જાય છે.
ઐતિહાસિક આંદોલનો અને અધૂરી જીત
સીએસએટીનો વિરોધ એ કોઈ નાની ઘટના નથી, પરંતુ આઝાદી પછીના યુપીએસસીના ઇતિહાસનું સૌથી મોટું જન આંદોલન હતું. રામવિલાસ પાસવાન, લાલુપ્રસાદ યાદવ અને મુલાયમ સિંહ યાદવ જેવા દિગ્ગજ નેતાઓના દબાણ બાદ સરકારે થોડા ફેરફાર કર્યા, પરંતુ મૂળ સમસ્યા આજે પણ ત્યાંની ત્યાં જ છે. ૨૦૧૫માં તેને ક્વોલિફાઇંગ કરવામાં આવ્યું, છતાં ભાષા અને શિક્ષણના આધારે થતો ભેદભાવ દૂર થયો નથી. આંદોલનકારી વિદ્યાર્થીઓએ તિરપાલ નીચે રાતો વિતાવી, ભૂખ હડતાળ કરી, પરંતુ સિસ્ટમે માત્ર ઉપરછલ્લા ફેરફાર કરીને સંતોષ માન્યો. આજે પણ સોશિયલ મીડિયા પર જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ આને “શાંતિથી બહાર કરી દેનારું પેપર” કહે છે, ત્યારે તેમની પીડા સ્પષ્ટ દેખાય છે.
શું ભારતની અમલદારશાહી હવે માત્ર વિશિષ્ટ વર્ગ માટે છે?
સત્ય એ છે કે સીએસએટી એક એવી ફિલ્ટરિંગ સિસ્ટમ બની ગઈ છે જે પ્રાદેશિક ભાષાઓ અને સામાન્ય શાળાઓમાં ભણેલા વિદ્યાર્થીઓને કુદરતી રીતે બહાર કરી રહી છે. એક તરફ સરકાર “સૌનો સાથ સૌનો વિકાસ” ની વાતો કરે છે, તો બીજી તરફ આ પરીક્ષા પદ્ધતિ માત્ર ‘એલિટ’ અથવા ટેકનિકલ વર્ગના ઉમેદવારોને જ ફેવર કરી રહી છે. જો કોઈ આઈએએસ (IAS) ઓફિસર તરીકે પસંદ થનાર વિદ્યાર્થી ૩૩ ટકા પણ લાવવામાં અસમર્થ હોય, તો તે તેમની ક્ષમતા નથી, પરંતુ તે પરીક્ષાની પેટર્નનો દોષ છે જે સામાજિક અને ભાષાયી વિવિધતાને સ્વીકારવા તૈયાર નથી. પ્રશ્ન એ છે કે શું ભારતની વિવિધતાને એક સમાન ગણિતના માપદંડથી માપી શકાય?
ભવિષ્યનો પડકાર
હવે જ્યારે સંસદીય સમિતિએ ફરીથી આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે, ત્યારે અપેક્ષા છે કે યુપીએસસી નક્કર ડેટા અને અનુભવજન્ય વિશ્લેષણના આધારે ફેરફાર કરે. માત્ર ક્વોલિફાઇંગ હોવું પૂરતું નથી, તેનું કન્ટેન્ટ પણ ભારતના તમામ વર્ગોના વિદ્યાર્થીઓને ન્યાય આપતું હોવું જોઈએ. જો સમયસર ફેરફાર નહીં થાય, તો એ દિવસ દૂર નથી જ્યારે યુપીએસસીની પરીક્ષામાં માત્ર મોટા શહેરોના વિદ્યાર્થીઓ અને એન્જિનિયરો જ જોવા મળશે, અને ગ્રામીણ ભારતનો અવાજ અમલદારશાહીમાં ગુંગળાઈ જશે. સીએસએટીએ યુપીએસસીના સપના જોનારાઓની આખી પેઢીને નિરાશ કરી છે, હવે આશા છે કે સરકાર પોતાની જ સમિતિની ભલામણોને ગંભીરતાથી લઈને કોઈ કાયમી ઉકેલ લાવશે.
આ પણ વાંચો:
Chaitar Vasava Case: ગુજરાતમાં 1 લાખ 25 હજાર જન પ્રતિનિધિમાં 20 ટકા આરોપી – thegujaratreport.com
