Modi Foreign Policy: વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની વિદેશ યાત્રાઓ હવે નીતિવિષયક ચર્ચાઓ કરતાં સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થતી ‘રીલ્સ’ અને ‘સેલ્ફી’ માટે વધુ જાણીતી બની રહી છે. તાજેતરમાં જી-7 સમિટ દરમિયાન ઈટાલીના વડાપ્રધાન જ્યોર્જિયા મેલોની સાથેની તેમની વાતચીત, જેમાં તેમણે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર લોકપ્રિયતા અંગે ચર્ચા કરી, તે ભારતની બદલાતી વિદેશ નીતિનો એક નવો નમૂનો છે. આને ભારતીય મીડિયાના એક વર્ગે “મેલોડી” ફેનોમેનન નામ આપ્યું છે. ગ્રાઉન્ડ પર નક્કર વ્યૂહાત્મક સિદ્ધિઓ મેળવવાને બદલે, હવે વિદેશ નીતિનું ધ્યાન ફોટો-ઓપ્સ, કોરિયોગ્રાફ્ડ ઇન્ટરેક્શન અને વાયરલ વીડિયો પર કેન્દ્રિત થઈ ગયું છે. આ પ્રદર્શનકારી રાજનીતિ ભારત જેવા વિશાળ લોકશાહી દેશની ગરિમાને એક ઈન્ફ્લુએન્સર પ્રોજેક્ટ જેવી બનાવી રહી છે, જ્યાં વાસ્તવિક મુદ્દાઓ ગાયબ છે અને માત્ર ‘લાઈક્સ’ અને ‘વ્યુઝ’નું રાજકારણ ચાલી રહ્યું છે.
દેખાવની દુનિયા અને ખાલીપાની વાસ્તવિકતા
જ્યારે ટ્રમ્પ સાથેની બેઠક દરમિયાન ટ્રમ્પ અમેરિકન મિલિટરી સ્ટ્રાઇકમાં ભારતીય નાવિકોના મોત અંગે બેજવાબદાર ટિપ્પણી કરતા હતા, ત્યારે બાજુમાં બેઠેલા ભારતીય વડાપ્રધાનનું મૌન અને સ્મિત ભારતની બદલાતી છબીનું દર્દનાક પ્રતિબિંબ છે. આ તસવીરો સાબિત કરે છે કે ભારતની વિદેશ નીતિ હવે નૈતિક સ્પષ્ટતા અને નક્કર દ્રષ્ટિથી ખાલી થઈ ગઈ છે. અગાઉના સમયમાં જ્યારે ઈન્દિરા ગાંધી જેવા નેતાઓ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિઓ સામે આંખમાં આંખ મિલાવીને “અમે પાછા નહીં હટીએ” જેવી મક્કમ ભાષામાં વાત કરતા હતા, ત્યારે તે રાષ્ટ્રીય આત્મવિશ્વાસનું પ્રતીક હતું. આજના સમયમાં ભારતની વિદેશ નીતિ માત્ર મોદીના વ્યક્તિત્વના પ્રચારનું માધ્યમ બની ગઈ છે. પ્રશ્ન એ છે કે, શું એક દેશની સાર્વભૌમત્વ અને વ્યૂહાત્મક હિતો માત્ર વિદેશી નેતાઓ સાથેના ગળે મળવાના દ્રશ્યો પર ટકી શકે છે?
ઈતિહાસનું ગૌરવ અને વર્તમાનનો સંઘર્ષ
નેહરુના બિન-જોડાણવાદી આંદોલન કે ઇન્દિરા ગાંધીના વ્યૂહાત્મક નિર્ણયોમાં એક સ્પષ્ટ વૈશ્વિક ઉદ્દેશ્ય હતો. ભારત ત્યારે નબળું હોવા છતાં વૈશ્વિક મંચ પર પોતાનો અવાજ ઊંચો રાખતું હતું. આજે ભારત પાસે આર્થિક અને સૈન્ય તાકાત પહેલા કરતાં ઘણી વધારે છે, તેમ છતાં વૈશ્વિક સંકટોના સમયે ભારત કાં તો અદ્રશ્ય છે અથવા તો સાવધ રહીને બચાવની ભૂમિકામાં છે. યુક્રેન હોય, ગાઝા હોય કે ઈરાનમાં થયેલી હત્યાઓ—ભારતનો અવાજ નૈતિક રીતે ક્યાંક ખોવાયેલો લાગે છે. જે દેશે દુનિયાને પંચશીલના સિદ્ધાંતો આપ્યા હતા, તે આજે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓના મુદ્દે પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કરતા અચકાય છે. રિયાલિઝમ (યથાર્થવાદ) ના નામે કરવામાં આવતી આ નિષ્ક્રિયતા ખરેખર ભારતની નૈતિક કાયરતા તરફ અંગુલી નિર્દેશ કરે છે.
રિઝલ્ટ વગરના પ્રવાસ
પીએમ મોદીએ છેલ્લા ૧૨ વર્ષમાં ૧૦૦થી વધુ મુલાકાતો કરી છે, પરંતુ આ મુલાકાતો પછી રોકાણ, ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કે ઉત્પાદન ક્ષેત્રે ભારતને થયેલા નક્કર લાભોનો સરવાળો ક્યાં છે? હકીકતમાં, એફડીઆઈ (FDI) ઘટી રહ્યા છે અને વેપાર ખાધ ચિંતાજનક છે. અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવતા ટેક્સ હોય કે ભારતીય જહાજોને આપવામાં આવતી ચેતવણીઓ, મોદીની “સોશિયલ મીડિયા છબી” આ કઠોર રાજદ્વારી વાસ્તવિકતાઓને બદલી શકતી નથી. વાસ્તવિકતા એ છે કે ફોટોગ્રાફ્સ અને રીલ્સ વાયરલ થઈ જાય છે, પરંતુ તે ભારતને નવી બજારો સુધી પહોંચવામાં કે ચીનની આક્રમકતાને રોકવામાં કોઈ ખાસ મદદ કરી શકતા નથી. આ માત્ર એકતરફી સંવાદ છે, જેમાં નાગરિકોના હિતો કરતાં નેતાની બ્રાન્ડિંગ પર વધુ ધ્યાન અપાય છે.
ચીન નીતિ: ગર્જના કરનાર ભારત હવે કેમ મૌન છે?
ચીનની સરહદી ઘૂસણખોરી અને સૈન્ય તણાવ સામે ભારતની ભાષા અત્યંત નરમ અને બચાવનાત્મક બની ગઈ છે. વિદેશ મંત્રીનું “મોટી અર્થવ્યવસ્થા સાથે કેવી રીતે લડાય?” તેવું નિવેદન ભારતની બદલાયેલી મુદ્રાને સ્પષ્ટ કરે છે. એક સમયે ભારત પોતાના અસ્તિત્વ અને સાર્વભૌમત્વ માટે સમજૂતી ન કરતું હતું, તે જ ભારત આજે ચીન સામે એક પ્રકારનું વલણ લેતા પણ ડરે છે. આ આત્મસમર્પણ જેવી સ્થિતિ એ ભારતની વધતી જતી આર્થિક તાકાત સાથે સુસંગત નથી. શું “વિશ્વગુરુ” બનવાના દાવાઓ માત્ર ઘરેલું પ્રેક્ષકોને ખુશ કરવા માટે છે? વિદેશ નીતિ હવે કોઈ ફિલસૂફી પર નહીં, પણ લાઈક્સ અને શેર પર આધારિત માર્કેટિંગ સ્ટ્રેટેજી બની ગઈ છે.
ગ્લોબલ મંચ પર ભારતની ગેરહાજરી
આજની આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં જ્યાં પાકિસ્તાન જેવો દેશ અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતીમાં મધ્યસ્થી તરીકે ઉભરી રહ્યો છે, ત્યાં ભારત મંચની બહાર રહીને માત્ર દર્શક બનીને રહી ગયું છે. જે દેશ ક્યારેય રાજદ્વારી મધ્યસ્થતા માટે ઓળખાતો હતો, તે આજે વાટાઘાટોના રૂમમાં પણ દેખાતો નથી. મોદી માત્ર તસવીરોમાં ગળે મળતા અને હસતા દેખાય છે, પરંતુ ભારતની વૈશ્વિક રાજદ્વારી ભૂમિકા અસ્ત થઈ રહી છે. મોદી યુગનો સૌથી મોટો વિરોધાભાસ એ જ છે કે મોદી પોતાની છબીને વૈશ્વિક સ્તરે ‘મોટી’ રજૂ કરવામાં સફળ રહ્યા છે, પરંતુ ભારતનું વૈશ્વિક કદ વાસ્તવિકતામાં નાનું થઈ રહ્યું છે. ભારત હવે એક એવો દેશ છે જેની વિદેશ નીતિ માત્ર સોશિયલ મીડિયા માર્કેટિંગ પર આધારિત છે, નહીં કે રાષ્ટ્રીય હિતો પર.
વ્યક્તિત્વનો મહિમા કે દેશનું હિત?
વ્યક્તિગત છબીના નિર્માણ માટે દેશની વિદેશ નીતિને વેડફવી એ દેશની આવનારી પેઢીઓ માટે ઘાતક છે. જ્યારે ફોટોગ્રાફ્સ અને વીડિયો ક્લિપ્સ હેતુપૂર્ણ રાજદ્વારી વ્યૂહરચનાનું સ્થાન લઈ લે, ત્યારે દેશનું સ્થાન વિશ્વ મંચ પર ગૌણ બની જાય છે. અત્યારે સમય એ સમજવાનો છે કે વિદેશ નીતિ એ કોઈ વ્યક્તિના ઇન્ફ્લુએન્સર અભિયાનનું સાધન નથી, પણ એક દેશના કરોડો નાગરિકોના ભવિષ્યનો પ્રશ્ન છે. જો આપણે હજી પણ રીલ્સ અને વાયરલ વીડિયોના મોહમાં રહીશું, તો વિશ્વગુરુ બનવાનું સ્વપ્ન તો દૂર, આપણે વૈશ્વિક વાટાઘાટોમાંથી પણ સંપૂર્ણપણે બાકાત થઈ જઈશું.
આ પણ વાંચો:
Chaitar Vasava Case: ગુજરાતમાં 1 લાખ 25 હજાર જન પ્રતિનિધિમાં 20 ટકા આરોપી – thegujaratreport.com
