Tushar Mehta: નવી દિલ્હીના સત્તાના વર્તુળોમાં એક નામ છેલ્લા એક દાયકાથી સૌથી વધુ ચર્ચિત રહ્યું છે—તુષાર મહેતા. ૨૦૧૪માં નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે ગુજરાતથી દિલ્હીના તખ્ત પર બિરાજમાન થયા, ત્યારે તેમની સાથે આવેલા વિશ્વાસુઓની યાદીમાં મહેતાનું સ્થાન અગ્રેસર હતું. ૧૧ વર્ષથી સોલિસિટર જનરલના પદ પર બેઠેલા મહેતા આજે સરકાર માટે માત્ર એક કાયદા અધિકારી નથી, પરંતુ એક અફર શક્તિ બની ગયા છે. ૧૯૫૦થી ૧૯૬૩ સુધી ૧૩ વર્ષ આ પદ શોભાવનાર સી.કે. દફતરીના રેકોર્ડની નજીક પહોંચી ચૂકેલા મહેતાનો આ સફર માત્ર વકીલાતનો નથી, પરંતુ સત્તા અને કાયદાના સમન્વયનો એક જટિલ ઇતિહાસ છે. શું આ લોકશાહીમાં સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા માટે ખતરો છે કે પછી સરકાર માટે અનિવાર્ય મજબૂરી?
સત્તાની દોસ્તી અને સરકારનો ‘અવાજ’: એક અટૂટ ગઠબંધન
તુષાર મહેતા અને કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અમિત શાહ વચ્ચેની મિત્રતા આજે જગજાહેર છે. વરિષ્ઠ વકીલોના મતે, મહેતાનું સૌથી મોટું કૌશલ્ય એ છે કે તેઓ સરકારની ‘સાચી રાજકીય લાઇન’ને અદાલતમાં કાયદાકીય સ્વરૂપ આપવામાં માહિર છે. જ્યારે પણ કોઈ મોટો કેસ હોય, તુષાર મહેતાની હાજરી એ સંકેત આપે છે કે સરકાર આ કેસમાં કોઈ પણ ભોગે હારવા માંગતી નથી. એક સમયે જ્યારે રણજીત કુમારે રાજીનામું આપ્યું, ત્યારે આ પદ એક વર્ષ ખાલી રહ્યું હતું, પરંતુ અમિત શાહના આગ્રહને કારણે મહેતાની પસંદગી થઈ. આજે તો સ્થિતિ એવી છે કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં કયો કેસ કોણ લડશે, તે નક્કી કરવાની સત્તા પણ મહેતાના હાથમાં કેન્દ્રિત છે. આ પ્રકારની કેન્દ્રીયકૃત સત્તા લોકશાહીના સંતુલન માટે કેટલા ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે, તે વિચારવા જેવું છે.
કલમ ૩૭૦ થી ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સુધી
મહેતાનો દાયરો માત્ર કાયદા સુધી મર્યાદિત નથી, તેઓ સરકારના દરેક મહત્વના રાજકીય એજન્ડાના રક્ષક રહ્યા છે. અનુચ્છેદ ૩૭૦ હટાવવાનો કેસ હોય, ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ હોય, મની લોન્ડરિંગના કાયદા (PMLA)ને ધારદાર બનાવવાની વાત હોય કે વકફ સંશોધન અધિનિયમ ૨૦૨૫—મહેતાએ હંમેશા સરકારનો પક્ષ રાખ્યો છે. ખાસ કરીને ૩૭૦ હટાવવાની પ્રક્રિયામાં પોતાની ભૂમિકાને ‘ઐતિહાસિક’ ગણાવતા મહેતાએ સાબિત કર્યું છે કે તેઓ સરકારની વિચારધારાને અદાલતના પગથિયાં સુધી પહોંચાડવામાં ક્યારેય પાછા પડ્યા નથી. જોકે, આ દરમિયાન તેઓ ઘણીવાર વિવાદોમાં પણ રહ્યા છે. કોવિડ દરમિયાન પ્રવાસી મજૂરો પરની તેમની ટિપ્પણીઓ કે હાઈકોર્ટોને ‘સમાંતર સરકાર’ ગણાવવી—આ બધું જ દર્શાવે છે કે તેમનામાં એક વકીલ કરતાં રાજકીય નિવેદનબાજ વધુ છુપાયેલો છે.
વફાદારીનો નવો અધ્યાય
અમદાવાદની સર એલ.એ. શાહ લો કોલેજમાં ભણેલા મહેતાનું પ્રારંભિક જીવન વરિષ્ઠ વકીલ કૃષ્ણકાંત વાખારિયાના માર્ગદર્શન હેઠળ વીત્યું હતું. વાખારિયા કોંગ્રેસના કાયદાકીય સેલ સાથે જોડાયેલા હોવા છતાં, મહેતાએ પોતાની કારકિર્દીના વળાંક પર એવી પસંદગીઓ કરી જે આજે તેમને દેશના સૌથી શક્તિશાળી વકીલ બનાવે છે. ૨૦૦૮ના સોહરાબુદ્દીન શેખ એન્કાઉન્ટર કેસમાં અમિત શાહના બચાવમાં તેમની ભૂમિકા જ કદાચ તેમના વર્તમાન સ્થાનનો પાયો બની ગઈ હશે. જ્યારે અદાલત સરકારના ‘ટકરાવના વલણ’ પર સવાલો ઉઠાવતી હતી, ત્યારે મહેતા પોતાની દલીલોથી સરકારના હિતોને સુરક્ષિત કરવામાં સફળ રહ્યા હતા. આ સાબિત કરે છે કે મહેતા માટે વફાદારીનો અર્થ કાયદાકીય સિદ્ધાંતો કરતાં વ્યક્તિગત સંબંધો અને રાજકીય લક્ષ્યો સાથે વધુ જોડાયેલો છે.
ખાનગી પ્રેક્ટિસ અને સરકારી જવાબદારી
સામાન્ય રીતે સરકારના વકીલો ખાનગી કેસ ન લઈ શકે, પરંતુ મહેતાના કિસ્સામાં પરવાનગીઓનો માર્ગ હંમેશા ખુલ્લો રહ્યો છે. જય શાહનો માનહાનિનો કેસ હોય કે રવિ સિંઘલનો છૂટાછેડાનો કેસ—તેમના ખાનગી કેસો હંમેશા ચર્ચાના વિષય રહ્યા છે. જ્યારે સરકારના સૌથી મોટા કાયદા અધિકારી જ અંગત કેસોમાં સમય આપતા હોય, ત્યારે જનતાના કામો અને સરકારી કેસોની ગુણવત્તા પર પ્રશ્નો ઊભા થવા સ્વાભાવિક છે. વિરોધ પક્ષોએ ઘણીવાર આના પર સવાલ ઉઠાવ્યા છે કે શું સરકારી હોદ્દાનો ઉપયોગ વ્યક્તિગત ઓળખાણો જાળવવા માટે થઈ રહ્યો છે? આ એક એવો ‘ગ્રે એરિયા’ છે જ્યાં કાયદો અને નૈતિકતા સામસામે આવીને ઉભા રહી જાય છે.
કોર્ટની બહાર મહેતાનો ચહેરો અલગ છે. ઉર્દૂ શાયરી, ગુજરાતી કવિતા અને ભારતીય ઇતિહાસના જ્ઞાની એવા મહેતા મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી ‘સાફ-સુથરા’ બહાર આવવાની કળામાં માહિર છે. તેમની પાસે રાજદ્વારી વિચારસરણી છે, જે તેમને કોર્ટની અંદર પણ બચાવે છે. પરંતુ, લોકશાહીના ભાવિ માટે આ એક જોખમી સંકેત છે. એક એવી સિસ્ટમ જ્યાં જનપ્રતિનિધિઓ અને વકીલો નેતાઓના ઇશારે નાચતા હોય, ત્યાં બંધારણનું શું થશે? તુષાર મહેતાનું વ્યક્તિત્વ એ સાબિત કરે છે કે આજની વ્યવસ્થામાં ‘મેરિટ’ કરતાં ‘ભરોસો’ વધુ કિંમતી બની ગયો છે. એક એવા દેશમાં જ્યાં સામાન્ય માણસ ન્યાય માટે દાયકાઓ રાહ જુએ છે, ત્યાં સરકારના આટલા શક્તિશાળી વકીલોની હાજરી કાયદાના શાસનને મજબૂત કરે છે કે માત્ર સત્તાના ગઢને? આ એક એવો પ્રશ્ન છે જેનો જવાબ ઇતિહાસ આપશે.
આ પણ વાંચો:
