IIT Bombay Sahil Wakode Case: IIT-Bombayએ પરીક્ષામાં કથિત નકલ અથવા અન્ય શૈક્ષણિક ગેરવર્તણૂકના કેસોને હેન્ડલ કરવાની હાલની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કરવાની તૈયારી શરૂ કરી છે. સંસ્થાએ આ માટે શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓને સમાન પ્રતિનિધિત્વ આપતી નવી સમિતિ બનાવી છે. સમિતિ પરીક્ષા નિરીક્ષકો માટે વિદ્યાર્થી-કેન્દ્રિત સ્ટાન્ડર્ડ ઑપરેટિંગ પ્રોસીજર (SOP) તૈયાર કરવા ઉપરાંત શૈક્ષણિક ગેરવર્તણૂક સંબંધિત નિયમોની પણ સમીક્ષા કરશે. આ પહેલ બીજા વર્ષના BTech વિદ્યાર્થી સાહિલ વાકોડેના 18 સપ્ટેમ્બરે હોસ્ટેલમાં મૃત મળી આવ્યા બાદની ચર્ચાઓ વચ્ચે સામે આવી છે. પોલીસે તેમના મૃત્યુને આત્મહત્યા ગણાવ્યું છે.
મોબાઇલ ફોનના ઉપયોગથી શરૂ થયો હતો વિવાદ
સાહિલના મૃત્યુ પહેલાં મિડ-સેમેસ્ટર પરીક્ષા દરમિયાન મોબાઇલ ફોનના ઉપયોગને લઈને વિવાદ થયો હતો. IIT-Bombayના પ્રારંભિક નિવેદનમાં પરીક્ષા દરમિયાન AIના ઉપયોગનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, બાદમાં સંસ્થાએ આ નિવેદન પાછું ખેંચીને માફી માંગી હતી અને સમગ્ર મુદ્દાને તપાસનો વિષય ગણાવ્યો હતો. આ ઘટનાને લઈને વિદ્યાર્થીઓ અને પરિવાર તરફથી અનેક સવાલો ઉઠ્યા છે. સરકાર અને સંબંધિત સત્તાધિકારીઓએ શું એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ નહીં કે આવા કેસોમાં પ્રાથમિક આરોપ અને અંતિમ તપાસ વચ્ચે સ્પષ્ટ પ્રક્રિયા જળવાઈ રહે?
સાહિલના પરિવારનો જાતિગત ભેદભાવ અને ઉત્પીડનનો આરોપ
સાહિલના માતા-પિતાનો દાવો છે કે તેમના પુત્રએ કેમ્પસમાં જાતિ સંબંધિત ટિપ્પણીઓ અને કથિત ઉત્પીડન અંગે તેમને જણાવ્યું હતું. પરિવારનું કહેવું છે કે તેમણે તે સમયે સાહિલને આ બાબતોને અવગણીને અભ્યાસ પર ધ્યાન આપવા સલાહ આપી હતી અને હવે તેમને તેનો અફસોસ છે. બીજી તરફ, IIT-Bombayએ જાતિગત ભેદભાવના આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. આવી પરિસ્થિતિમાં સરકાર અને તપાસ એજન્સી સમક્ષ સવાલ રહે છે કે પરિવારના આરોપો અને સંસ્થાના ઇનકાર વચ્ચેના તથ્યોની સ્વતંત્ર અને પારદર્શક રીતે તપાસ કેવી રીતે થશે?
વિદ્યાર્થીને શિસ્ત સમિતિ પહેલાં મેન્ટર સાથે વાત કરવાની દરખાસ્ત
નવી સમિતિ પરીક્ષા દરમિયાન કથિત શૈક્ષણિક ગેરવર્તણૂકના કેસમાં નિરીક્ષકે કયા તબક્કે શું કરવું તેની તબક્કાવાર SOP તૈયાર કરશે. ચર્ચા હેઠળની એક દરખાસ્ત મુજબ, કથિત નકલ કરતા પકડાયેલા વિદ્યાર્થીને સીધો શિસ્ત સમક્ષ રજૂ કરતા પહેલાં પોતાના વિદ્યાર્થી મેન્ટર સાથે વાત કરવાની તક આપવામાં આવી શકે છે. IIT-Bombayમાં નવા વિદ્યાર્થીઓને સામાન્ય રીતે એવા વરિષ્ઠ વિદ્યાર્થી સાથે જોડવામાં આવે છે, જેણે કેમ્પસમાં ત્રણથી ચાર વર્ષ વિતાવ્યાં હોય.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, પરીક્ષામાં પકડાઈ જવાની ઘટના અને ત્યારબાદ ગંભીર પરિણામોની સંભાવના વિદ્યાર્થી પર માનસિક દબાણ ઊભું કરી શકે છે. મેન્ટર સાથેની વાતચીત વિદ્યાર્થીને સ્થિતિ સમજવામાં અને પોતાને એકલા પડી જવાથી બચાવવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. સરકાર અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓએ પણ શું શિસ્તાત્મક પ્રક્રિયા સાથે વિદ્યાર્થીઓને યોગ્ય માર્ગદર્શન અને પોતાની વાત રજૂ કરવાની તક ઉપલબ્ધ છે કે નહીં તેની સમીક્ષા કરવી જોઈએ?
ઉત્તરવહીના પહેલા પાનાં પર નિયમો છાપવાનો વિચાર
સમિતિ સમક્ષ બીજી દરખાસ્ત પરીક્ષાની ઉત્તરવહીના પહેલા પાનાં પર શૈક્ષણિક ગેરવર્તણૂકના નિયમો અને તેના સંભવિત પરિણામો સ્પષ્ટ રીતે છાપવાની છે. સંસ્થામાં એવી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે ઘણા વિદ્યાર્થીઓને નિયમો અને તેના પરિણામોની સંપૂર્ણ જાણકારી હોતી નથી. પરીક્ષા શરૂ કરતા પહેલાં નિયમો સ્પષ્ટ રીતે ઉપલબ્ધ કરાવવાથી વિદ્યાર્થીઓને પોતાની જવાબદારીઓની જાણકારી મળી શકે અને તે નિવારક પગલા તરીકે પણ કામ કરી શકે. અહીં સવાલ એ છે કે જો નિયમો ગંભીર શિસ્તાત્મક પરિણામો ધરાવતા હોય તો વિદ્યાર્થીઓને તેમની પૂરતી અને સરળ ભાષામાં માહિતી અગાઉથી કેમ ન આપવામાં આવે?
જુલાઈ 2026માં જાહેર થયેલા નિયમોની પણ સમીક્ષા થશે
IIT-Bombayએ જુલાઈ 2026માં શૈક્ષણિક ગેરવર્તણૂકના કેસોમાં શિસ્તાત્મક કાર્યવાહી અંગેના નિયમો જાહેર કર્યા હતા. હવે નવી સમિતિ આ નિયમોના અમલની રીતની સમીક્ષા કરશે. હેતુ એ છે કે કથિત ગેરવર્તણૂકના કેસમાં કાર્યવાહી કાયદેસર અને પ્રક્રિયાત્મક રીતે સ્પષ્ટ રહે તથા વિદ્યાર્થી પર બિનજરૂરી દબાણ ન આવે. સરકાર માટે સવાલ એ પણ છે કે દેશની અગ્રણી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં આવી શિસ્તાત્મક નીતિઓનું સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન અને વિદ્યાર્થીઓના હકોની સુરક્ષા માટે પૂરતી વ્યવસ્થા છે કે નહીં?
મિડ-સેમેસ્ટર પરીક્ષાઓ 10 અને 11 ઑક્ટોબરે યોજાશે
સાહિલના મૃત્યુ બાદ IIT-Bombayએ બાકી રહેલી મિડ-સેમેસ્ટર પરીક્ષાઓનું સમયપત્રક પણ બદલ્યું છે. અગાઉ 18 સપ્ટેમ્બરે સ્થગિત થયેલી પરીક્ષાઓ 26 અને 27 સપ્ટેમ્બરે યોજાવાની હતી, પરંતુ હવે તે 10 અને 11 ઑક્ટોબરે યોજાશે. સંસ્થાના જણાવ્યા અનુસાર, પરીક્ષા મુલતવી રાખવાથી નવી સમિતિને વિદ્યાર્થી-કેન્દ્રિત SOP અને શૈક્ષણિક ગેરવર્તણૂકના સુધારેલા નિયમો તૈયાર કરવા માટે સમય મળશે. પરીક્ષા સમયપત્રક બદલતા પહેલાં વિદ્યાર્થી પ્રતિનિધિઓની સલાહ લેવામાં આવી હોવાનું પણ સંસ્થાએ જણાવ્યું છે.
સાહિલના માતા-પિતા આઝાદ મેદાનમાં ભૂખ હડતાળ પર
આ દરમિયાન સાહિલ વાકોડેના માતા-પિતાએ મુંબઈના આઝાદ મેદાનમાં અનિશ્ચિતકાળની ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી છે. તેઓ IIT-Bombayના અધિકારીઓ સામે કાર્યવાહી અને સમગ્ર કેસની તપાસ CBIને સોંપવાની માંગ કરી રહ્યા છે. ગુરુવારે તેમણે રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જાતિ આયોગના અધ્યક્ષ કિશોર મકવાણાની મુલાકાત પણ લીધી હતી. આ પહેલાં તેઓ IIT-Bombayના મુખ્ય દ્વાર તરફ વિરોધ કરવા જઈ રહ્યા હતા, પરંતુ મુંબઈ પોલીસે તેમને કેમ્પસથી આશરે પાંચ કિલોમીટર પહેલાં રોક્યા હતા. લગભગ એક કલાક બાદ તેમને સરકારી સહ્યાદ્રી ગેસ્ટ હાઉસ લઈ જવામાં આવ્યા, જ્યાં મકવાણાએ પરિવાર સાથે મુલાકાત કરી. ત્યારબાદ તેમણે IIT-Bombayની મુલાકાત પણ લીધી.
CCTV ફૂટેજ અને CBI તપાસ અંગે પરિવારના સવાલ
પરિવારે NCSC સમક્ષ ચાલી રહેલી તપાસ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી અને 18 સપ્ટેમ્બરની પરીક્ષા સાથે સંબંધિત CCTV ફૂટેજ જાહેર થવા અંગે સવાલ ઉઠાવ્યો. આ ફૂટેજ મીડિયામાં પ્રસારિત થયું હતું અને પરિવાર તેને કેસમાં મહત્વપૂર્ણ પુરાવા તરીકે જુએ છે. પરિવારની માંગ છે કે CCTV ફૂટેજ જાહેર થવાની પરિસ્થિતિઓની પણ CBI દ્વારા તપાસ કરવામાં આવે. સાથે જ કેસમાં નામજદ લોકો સામે કાર્યવાહી અને સમગ્ર તપાસ CBIને સોંપવાની માંગ કરવામાં આવી છે. સરકાર પાસે હવે સવાલ છે કે CCTV જેવા પુરાવાની હેન્ડલિંગ અને જાહેર થવાની પ્રક્રિયાની સ્વતંત્ર તપાસ કેમ ન થવી જોઈએ?
FIR બાદ ધરપકડની માંગ અને સંસ્થાનો ઇનકાર
સાહિલના માતા-પિતાએ IIT-Bombayના ડિરેક્ટર શિરીષ કેદારે અને વિદ્યાર્થી બાબતોના ડીન સત્યનારાયણ ડૂલાની ધરપકડની માંગ કરી છે. કેસમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતાની કલમ 108 અને અનુસૂચિત જાતિ તથા અનુસૂચિત જનજાતિ (અત્યાચાર નિવારણ) અધિનિયમ, 1989ની જોગવાઈઓ હેઠળ FIR નોંધાઈ હોવાનું જણાવાયું છે. IIT-Bombayના કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ આરોપ લગાવ્યો છે કે સાહિલને પરીક્ષા હોલમાંથી બહાર જવા કહેવામાં આવ્યું હતું અને સસ્પેન્શન સહિતની શિસ્તાત્મક કાર્યવાહી અંગે ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. સંસ્થાએ આ આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે અને કહ્યું છે કે સાહિલને ખાતરી આપવામાં આવી હતી કે પરીક્ષા દરમિયાન બનેલી ઘટનાની તેના કારકિર્દી પર કોઈ પ્રતિકૂળ અસર નહીં પડે.
ભૂખ હડતાળ ચાલુ, હવે તપાસની પારદર્શિતા પર નજર
NCSC સાથે મુલાકાત બાદ સાહિલના માતા-પિતા ફરી આઝાદ મેદાન પહોંચ્યા અને ભૂખ હડતાળ ચાલુ રાખી. પરિવારનું કહેવું છે કે તેમની માંગણીઓ પર કાર્યવાહી અને કેસમાં માંગવામાં આવેલી ધરપકડ ન થાય ત્યાં સુધી તેઓ આંદોલન ચાલુ રાખશે. બીજી તરફ IIT-Bombayએ પોતાના પર લગાવવામાં આવેલા જાતિગત ભેદભાવ અને પરીક્ષા સંબંધિત કેટલાક આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. હવે મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે સાહિલના મૃત્યુ પહેલાંની ઘટનાઓ, પરીક્ષાની પ્રક્રિયા, CCTV ફૂટેજ, કથિત ઉત્પીડન અને શિસ્તાત્મક કાર્યવાહી અંગે તપાસ કેટલી સ્વતંત્ર અને પારદર્શક રીતે આગળ વધે છે. સાથે જ નવી SOP માત્ર નિયમોમાં ફેરફાર સુધી સીમિત રહેશે કે વિદ્યાર્થીઓને કથિત શૈક્ષણિક ગેરવર્તણૂકના કેસોમાં યોગ્ય પ્રક્રિયાત્મક સુરક્ષા પણ મળશે, તેના પર પણ નજર રહેશે.
