SIR Election Commission Dispute: મતદાર યાદીના Special Intensive Revision (SIR)ને લઈને ચૂંટણી પંચની અંદર જ ગંભીર મતભેદ સામે આવ્યા છે. 23 સપ્ટેમ્બરના અહેવાલ મુજબ, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા 10 મહિનામાં ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો અને પ્રક્રિયાઓ સામે ઓછામાં ઓછા 14 વખત લેખિત વાંધા નોંધાવ્યા છે. ખાસ વાત એ છે કે એક જ દિવસે ચાર વાંધા નોંધાયા હતા. બંને કમિશનરોએ પોતાના વાંધા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સુધી પણ પહોંચાડ્યા હતા. આ વાંધાઓ નવા મતદારોની નોંધણી, મતદાર યાદીમાંથી નામ હટાવવા અને ઉમેરવા, પશ્ચિમ બંગાળની SIR અપીલો, મતદાર ડેટાબેઝની ઍક્સેસ અને ચૂંટણી સોફ્ટવેર સાથે જોડાયેલા હતા.
13 કરોડથી વધુ નામો અને SIRનો વ્યાપ
SIRની શરૂઆત જૂન 2025માં બિહારથી થઈ હતી અને ત્યારબાદ તેને 30 રાજ્યો તથા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સુધી વિસ્તૃત કરવામાં આવી. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીઓમાંથી 13 કરોડથી વધુ નામ દૂર કરવામાં આવ્યા. આટલા મોટા પાયે થયેલા ફેરફારો વચ્ચે મતદાર યાદીની ચોકસાઈ, યોગ્ય મતદારોના નામની સુરક્ષા અને પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અંગે સવાલો ઊભા થયા છે. ચૂંટણી પંચની અંદરથી જ બે કમિશનરો દ્વારા વારંવાર વાંધા નોંધાવાયા હોવાને કારણે હવે આ પ્રક્રિયાની આંતરિક નિર્ણય વ્યવસ્થા પણ ચર્ચામાં આવી છે.
Form-6માં ફેરફાર સામે બંને કમિશનરોનો વાંધો
નવા મતદારોની નોંધણી માટેના Form-6માં કરવામાં આવેલા ફેરફાર પર પણ બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. જુલાઈ 2026માં ફોર્મમાં નવો સવાલ ઉમેરાયો હતો, જેમાં અરજદારને પૂછવામાં આવતું હતું કે તે પોતે અથવા તેના માતા-પિતા કે દાદા-દાદી અગાઉની SIR મતદાર યાદીમાં સામેલ હતા કે નહીં. આ સવાલનો જવાબ આપ્યા વિના અરજી આગળ વધતી નહોતી.
વિવેક જોશીએ મે મહિનામાં જ નોંધ્યું હતું કે સરકાર દ્વારા નિયમોમાં ફેરફાર કર્યા વગર Form-6માં આ પ્રકારનો ફેરફાર કરી શકાય નહીં. સંધૂએ પણ આ અભિપ્રાય સાથે સંમતિ દર્શાવી હતી. તેમ છતાં ફેરફાર અમલમાં આવ્યો. 13 ઑગસ્ટે સંધૂએ તેને “અનધિકૃત અને ગેરકાયદેસર” ગણાવીને તાત્કાલિક દૂર કરવાની માંગ કરી હતી. અહેવાલ મુજબ 21 સપ્ટેમ્બર સુધી આ સવાલ ફોર્મમાં હાજર હતો.
મતદાર ડેટાબેઝના કેન્દ્રીકરણ પર સવાલ
વિવેક જોશીએ મે મહિનામાં મતદાર ડેટાબેઝના ધીમે ધીમે કેન્દ્રીકરણ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમનું કહેવું હતું કે એવો ઓડિટ થવો જોઈએ કે જેથી ખાતરી થાય કે સંબંધિત કાયદેસર અધિકારીઓ સિવાય કોઈ અન્ય વ્યક્તિ પાસે મતદાર ડેટાબેઝમાં ફેરફાર કરવાની લૉગિન સત્તા ન હોય.
ઑગસ્ટમાં સંધૂએ પણ આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. તેમના જણાવ્યા મુજબ રાજ્ય સ્તરના ચૂંટણી અધિકારીઓ તરફથી ફરિયાદો આવી હતી કે તેમને ERONet પર સંપૂર્ણ ઍક્સેસ મળી રહી નથી. તેમણે IT વિભાગની ભૂમિકા અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો કે કાયદેસર અધિકારીઓની પહોંચ મર્યાદિત કરવાનો અધિકાર કોને છે.
પશ્ચિમ બંગાળમાં 38 લાખ અપીલોનો વિવાદ
પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન લગભગ 60 લાખ મતદારોને “logical discrepancies”ના આધારે ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યા હતા. ફેબ્રુઆરી 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રક્રિયાના અંતિમ તબક્કામાં ન્યાયિક અધિકારીઓની ભૂમિકા નક્કી કરી હતી. ત્યારબાદ લગભગ 27 લાખ નામ દૂર કરવામાં આવ્યા અને અપીલો માટે નિવૃત્ત હાઈ કોર્ટના ન્યાયાધીશોની અધ્યક્ષતાવાળા ટ્રિબ્યુનલ બનાવવામાં આવ્યા.
ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે આશરે 38 લાખ અપીલો પેન્ડિંગ છે. તેમાં 22.21 લાખ અપીલો એવા મતદારોની છે જેમના નામ દૂર થયા હતા અને તેઓ પુનઃસ્થાપન માંગે છે, જ્યારે 16.10 લાખ અપીલો એવા મતદારો સામે છે જેમને ન્યાયિક અધિકારીઓએ યાદીમાં સામેલ કર્યા હતા અને જેમના નામ દૂર કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે. સંધૂએ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે આ બીજી શ્રેણીની અપીલો ચૂંટણી પંચ તરફથી કોણે અને કઈ મંજૂરીથી દાખલ કરી.
ગોવામાં સોફ્ટવેરની ખામીથી 97 મતદારોનો મુદ્દો
ગોવામાં પણ SIRની પ્રક્રિયામાં સોફ્ટવેર સંબંધિત સમસ્યા સામે આવી હતી. દસ્તાવેજોની તપાસ બાદ EROsએ 97 મતદારોને પાત્ર ગણાવ્યા હતા અને તેમને અંતિમ યાદીમાં સામેલ કરવાના હતા. પરંતુ અહેવાલ મુજબ ઉપયોગમાં લેવાતા સોફ્ટવેરમાં EROના નિર્ણયને નોંધવાનો જરૂરી વિકલ્પ ઉપલબ્ધ નહોતો. પરિણામે આ 97 પાત્ર મતદારોના નામ અંતિમ મતદાર યાદીમાં સામેલ થઈ શક્યા નહોતા. આ ઘટના મતદાર યાદીના ડિજિટલ માળખા અને સ્થાનિક અધિકારીઓના નિર્ણયો વચ્ચેના સમન્વય અંગે પણ સવાલ ઊભા કરે છે.
ECIની નિર્ણય પ્રક્રિયા પર પણ સવાલ
બંધારણના અનુચ્છેદ 324 હેઠળ ચૂંટણી પંચમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરોનો સમાવેશ થાય છે. 2023ના કાયદાની કલમ 18 મુજબ પંચનું કામ શક્ય હોય ત્યાં સુધી સર્વસંમતિથી થવું જોઈએ અને મતભેદ હોય તો બહુમતીથી નિર્ણય લઈ શકાય છે. સાથે જ પંચની પ્રક્રિયા અને કામના વિભાજન અંગે સર્વસંમતિની જોગવાઈ છે.
સંધૂએ 16 એપ્રિલે અધિકારીઓને જણાવ્યું હતું કે પંચના નામે કેટલાક સંચાર જરૂરી મંજૂરી વિના બહાર પાડવામાં આવી રહ્યા છે. 24 એપ્રિલે જોશીએ પણ સમાન વાંધો નોંધાવ્યો હતો અને કહ્યું હતું કે પંચના નામે બહાર પાડવામાં આવતા સંચાર માટે જરૂરી મંજૂરી હોવી જોઈએ.
ચાર મહિના બાદ ત્રણેય કમિશનરોની બેઠક
સતત મતભેદો વચ્ચે 9 સપ્ટેમ્બરે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર, સંધૂ અને જોશીની પૂર્ણ બેઠક યોજાઈ હતી. આ ત્રણેયની અગાઉની પૂર્ણ બેઠકને લગભગ ચાર મહિના વીતી ગયા હતા. જોકે, બંને કમિશનરોના વાંધાઓ અંગે શું કાર્યવાહી થઈ અને 9 સપ્ટેમ્બરની બેઠકમાં આ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ કે નહીં તે અંગે સ્પષ્ટ માહિતી સામે આવી નથી.
સરકાર અને ચૂંટણી પંચ સામે મોટા સવાલો
જો ચૂંટણી પંચની અંદરથી જ બે કમિશનરો 10 મહિનામાં 14 વખત વાંધા નોંધાવે છે, તો તેમના વાંધાઓનું સત્તાવાર રીતે શું નિરાકરણ કરવામાં આવ્યું? Form-6માં નિયમોમાં ફેરફાર કર્યા વગર નવો સવાલ ઉમેરવાની મંજૂરી કઈ પ્રક્રિયા હેઠળ આપવામાં આવી? રાજ્ય સ્તરના કાયદેસર અધિકારીઓની મતદાર ડેટાબેઝ ઍક્સેસ મર્યાદિત થઈ રહી હોવાના આક્ષેપો પર પારદર્શક તપાસ કેમ ન થવી જોઈએ?
પશ્ચિમ બંગાળમાં 16.10 લાખ મતદારો સામે અપીલો કોણે દાખલ કરી અને તેની મંજૂરી કોની હતી? ગોવામાં 97 પાત્ર મતદારોના નામ સોફ્ટવેરની ખામીના કારણે અંતિમ યાદીમાં ન આવી શક્યા તો જવાબદારી કોની નક્કી કરવામાં આવી? અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સવાલ એ છે કે જ્યારે પંચના બે સભ્યો જ કહે છે કે કેટલાક નિર્ણયો તેમની જાણકારી અથવા મંજૂરી વિના લેવાયા, ત્યારે કેન્દ્ર સરકાર અને ચૂંટણી પંચ આ આંતરિક અસંમતિ અંગે દેશ સમક્ષ સંપૂર્ણ સ્પષ્ટતા ક્યારે કરશે?
નિમણૂક પ્રક્રિયા પણ ચર્ચામાં
ચૂંટણી પંચના વર્તમાન ત્રણેય સભ્યોની નિમણૂક 2023ના કાયદા હેઠળ કરવામાં આવી હતી. આ પ્રક્રિયામાં વડાપ્રધાન, કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતાની પસંદગી સમિતિ સામેલ છે. માર્ચ 2024માં સંધૂ અને જ્ઞાનેશ કુમારની નિમણૂક વખતે તત્કાલીન વિપક્ષના નેતા અધીર રંજન ચૌધરીએ અસંમતિ નોંધાવી હતી. ફેબ્રુઆરી 2025માં જ્ઞાનેશ કુમારને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને વિવેક જોશીને ચૂંટણી કમિશનર બનાવવામાં આવ્યા ત્યારે રાહુલ ગાંધીએ પણ નિમણૂક પ્રક્રિયા અંગે અસંમતિ વ્યક્ત કરી હતી. હવે SIR દરમિયાન બે કમિશનરોના સતત લેખિત વાંધાઓને કારણે ચૂંટણી પંચની આંતરિક પારદર્શિતા, સત્તાના વિભાજન અને મતદાર યાદી સંચાલનની પ્રક્રિયા ફરી કેન્દ્રમાં આવી છે.
