Allahabad HC on UP Police: ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસની કામગીરી સામે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે ગંભીર નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. ગેરકાયદેસર અટકાયતના એક કેસમાં CCTV ફૂટેજ રજૂ ન કરવા બદલ અદાલતે પોલીસને સખત ઠપકો આપ્યો હતો. હાઈકોર્ટે ટિપ્પણી કરી કે ઉત્તર પ્રદેશમાં નાગરિકોની સ્વતંત્રતાની સ્થિતિ અત્યંત શરમજનક છે અને પોલીસને લોકોના મૂળભૂત અધિકારોની બહુ ઓછી પરવા હોય એવું જણાય છે. અદાલતે એમ પણ કહ્યું કે નાગરિકોના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન જાણે પોલીસની નિયમિત પ્રક્રિયા બની ગયું છે.
આ કેસમાં હાઈકોર્ટે બિજનૌર જિલ્લાના નાંગલ પોલીસ સ્ટેશનનાં સ્ટેશન હાઉસ ઓફિસર (SHO) અન્નુ કુમારી સામે પણ નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. અદાલતે તેમની સામેની નારાજગી સર્વિસ રેકોર્ડમાં નોંધવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. સાથે જ રાજ્ય સરકારને વિચારવા જણાવ્યું હતું કે તેમને વર્તમાન પદ પર ચાલુ રાખવા જોઈએ કે નહીં. આ ઉપરાંત પીડિત પરિવારને 20 હજાર રૂપિયા વળતર તરીકે ચૂકવવાનો આદેશ પણ આપવામાં આવ્યો હતો.
નાગરિકોની સ્વતંત્રતાની સ્થિતિ શરમજનક: હાઈકોર્ટ
જસ્ટિસ અતુલ શ્રીધરન અને જસ્ટિસ અચલ સચદેવની ખંડપીઠે ગેરકાયદેસર અટકાયત સાથે જોડાયેલા કેસની સુનાવણી દરમિયાન આ મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ કરી હતી. એક વ્યક્તિની પુત્રીએ હેબિયસ કોર્પસ અરજી દાખલ કરીને આરોપ લગાવ્યો હતો કે પોલીસે તેના પિતાની ઔપચારિક ધરપકડ કરતાં પહેલાં બે દિવસ સુધી ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયતમાં રાખ્યા હતા.
3 નવેમ્બરના આદેશમાં હાઈકોર્ટે પોલીસ દ્વારા CCTV ફૂટેજ ઉપલબ્ધ ન કરાવવાની બાબતને ગંભીર ગણાવી હતી. અદાલતે નોંધ્યું હતું કે જ્યારે પોલીસ અટકાયત સંબંધિત કેસોમાં CCTV ફૂટેજ માગવામાં આવે છે, ત્યારે મોટાભાગે પોલીસ કોઈ ને કોઈ કારણ આપીને ફૂટેજ ઉપલબ્ધ ન હોવાનો જવાબ આપે છે.
ખંડપીઠે પોતાના આદેશમાં કહ્યું હતું કે ઉત્તર પ્રદેશમાં નાગરિકોની સ્વતંત્રતાની સ્થિતિ શરમજનક છે. પોલીસને નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો અને સ્વતંત્રતાની બહુ ઓછી પરવા હોય તેવું દેખાય છે. આ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન જાણે ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ માટે નિયમિત પ્રક્રિયા બની ગયું છે.
બે દિવસની ગેરકાયદેસર અટકાયતનો આરોપ
આ મામલો બિજનૌર જિલ્લાના નાંગલ પોલીસ સ્ટેશન વિસ્તારનો છે. અરજી કરનાર મહિલાએ જણાવ્યું હતું કે તેના પિતાને 7 સપ્ટેમ્બરે ઔપચારિક રીતે ધરપકડ કરવામાં આવે તે પહેલાં બે દિવસ સુધી પોલીસ દ્વારા ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. તેમના પિતાની ધરપકડ એક કથિત હનીટ્રેપ સાથે જોડાયેલી ફરિયાદના સંદર્ભમાં કરવામાં આવી હતી.
અટકાયતના આરોપની હકીકત જાણવા માટે હાઈકોર્ટે 13 ઓક્ટોબરે પોલીસને સંબંધિત સમયગાળાની CCTV ફૂટેજ રજૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. અદાલત જાણવા માગતી હતી કે ઔપચારિક ધરપકડ પહેલાં સંબંધિત વ્યક્તિને પોલીસ સ્ટેશનમાં રાખવામાં આવ્યો હતો કે નહીં.
જોકે, પોલીસે અદાલતને જણાવ્યું હતું કે સંબંધિત સમયની CCTV ફૂટેજ ઉપલબ્ધ નથી. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ, 5 સપ્ટેમ્બરે પોલીસ સ્ટેશનમાં બનેલી એક ઘટનાને કારણે CCTV સિસ્ટમ કામ કરતી ન હતી. પોલીસ સ્ટેશનની જનરલ ડાયરીમાં CCTV સિસ્ટમ ખરાબ થવાનું કારણ વાવાઝોડું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.
વાવાઝોડાનું કારણ આપીને જવાબદારીથી બચી શકાય નહીં
પોલીસના આ જવાબથી હાઈકોર્ટ સંતુષ્ટ થઈ નહોતી. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ગેરકાયદેસર અટકાયતના આરોપવાળા કેસમાં CCTV ફૂટેજ ન હોવા અંગે આવું કારણ આપીને જવાબદારી ટાળી શકાય નહીં.
ખંડપીઠે ચેતવણી આપી હતી કે જો પોલીસ ફૂટેજ ઉપલબ્ધ ન હોવાનો જવાબ આપે, તો અદાલત એ શક્યતાને પણ ગંભીરતાથી લેશે કે સત્ય છુપાવવા માટે જાણીજોઈને ફૂટેજ રજૂ કરવામાં આવી રહી નથી. અદાલતે કહ્યું હતું કે આવો જવાબ અરજદારના એ દાવાને સાચો માનવા માટે પૂરતો હોઈ શકે છે કે સંબંધિત વ્યક્તિને ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યો હતો અને સત્ય છુપાવવા માટે CCTV ફૂટેજ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી નથી.
અદાલતના મતે, CCTV ફૂટેજ ઉપલબ્ધ ન હોવાના જવાબો વારંવાર મળવા એ ગંભીર સમસ્યા છે. પોલીસ સ્ટેશનમાં શું બન્યું હતું તેની તપાસ માટે CCTV ફૂટેજ મહત્વપૂર્ણ પુરાવા બની શકે છે. જો દરેક વખતે ટેકનિકલ ખામી, વાવાઝોડું કે અન્ય કારણો આપવામાં આવે, તો ન્યાયિક તપાસમાં અવરોધ ઊભો થઈ શકે છે અને પોલીસની જવાબદારી નક્કી કરવી મુશ્કેલ બને છે.
હેબિયસ કોર્પસ અરજી સ્વીકારી, વ્યક્તિને મુક્ત કરવાનો આદેશ
પોલીસના જવાબ અને ગેરકાયદેસર અટકાયતના આરોપોને ધ્યાનમાં રાખીને હાઈકોર્ટે હેબિયસ કોર્પસ અરજી સ્વીકારી હતી અને અરજદારના પિતાને મુક્ત કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
હેબિયસ કોર્પસ એક કાનૂની અરજી છે, જેના દ્વારા કોઈ વ્યક્તિને ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયતમાં રાખવામાં આવી હોવાની ફરિયાદ અદાલત સમક્ષ કરવામાં આવે છે. આવી અરજીમાં અદાલત અટકાયતમાં રહેલી વ્યક્તિને રજૂ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે અને તેની અટકાયત કાયદેસર છે કે નહીં તેની તપાસ કરી શકે છે.
આ કેસમાં હાઈકોર્ટે SHO અન્નુ કુમારીના વલણ સામે પણ નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. અદાલતે જણાવ્યું હતું કે તેમણે જાણીજોઈને CCTV ફૂટેજ ઉપલબ્ધ કરાવી નહોતી. આ નારાજગી તેમના સર્વિસ રેકોર્ડમાં નોંધવા ઉપરાંત રાજ્ય સરકારને તેમને વર્તમાન પદ પર ચાલુ રાખવા અંગે વિચારણા કરવા પણ કહ્યું હતું.
પીડિત પરિવારને 20 હજાર રૂપિયાનું વળતર
હાઈકોર્ટે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારને અરજદાર પરિવારને 20 હજાર રૂપિયા ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. અદાલતી કાર્યવાહી દરમિયાન પરિવારને થયેલી મુશ્કેલી અને પોલીસના વલણને ધ્યાનમાં રાખીને આ રકમ ખર્ચ અથવા વળતર તરીકે આપવાનો નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટની આ કાર્યવાહીથી ગેરકાયદેસર અટકાયતના કેસોમાં પોલીસની જવાબદારી અને CCTV ફૂટેજના મહત્વનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. અદાલતની ટિપ્પણીઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે નાગરિકોની સ્વતંત્રતા અને મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરવું પોલીસની જવાબદારી છે અને તપાસ દરમિયાન જરૂરી પુરાવા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં બેદરકારી કે ઇરાદાપૂર્વકની ટાળટૂળ સ્વીકાર્ય નથી.
