IIT Bombay Student Death: IIT બોમ્બેમાં 20 વર્ષીય B.Tech વિદ્યાર્થી સાહિલ વાકોડેના મૃત્યુ બાદ કેમ્પસમાં વિરોધ વચ્ચે સંસ્થાએ પરીક્ષામાં સજા અને વિદ્યાર્થીઓની ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરવાની જાહેરાત કરી છે. ડિરેક્ટર શિરીષ કેદારેએ ઓપન હાઉસ દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે આગામી સેનેટ બેઠકમાં પરીક્ષાના દંડ સંબંધિત નિયમોની સમીક્ષા કરવામાં આવશે અને એવી વધુ વિદ્યાર્થી-અનુકૂળ ફરિયાદ વ્યવસ્થા ઉભી કરવામાં આવશે, જેમાં વિદ્યાર્થી પોતાની ફરિયાદની સ્થિતિ જાણી શકે. આ ઘટનાએ IIT જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓમાં શૈક્ષણિક શિસ્ત અને વિદ્યાર્થી કલ્યાણ વચ્ચેના સંતુલન અંગે ચર્ચા ઊભી કરી છે.
સાહિલ વાકોડેના મૃત્યુ બાદ કેમ્પસમાં તણાવ
સાહિલ વાકોડે Energy Science and Engineering વિભાગનો બીજા વર્ષનો B.Tech વિદ્યાર્થી હતો. શુક્રવારે મિડ-સેમેસ્ટર પરીક્ષા આપ્યા બાદ તે પોતાના હોસ્ટેલ રૂમમાં મૃત હાલતમાં મળી આવ્યો હતો. સંસ્થાના પ્રારંભિક નિવેદન મુજબ, પરીક્ષા દરમિયાન તેના ફોનનો ઉપયોગ ધ્યાનમાં આવ્યો હતો અને તેણે જવાબ મેળવવા માટે પરીક્ષાનું પ્રશ્નપત્ર ChatGPT પર અપલોડ કર્યું હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. ઘટનાના થોડા સમય બાદ કેમ્પસમાં વિદ્યાર્થીઓનો વિરોધ શરૂ થયો અને સમગ્ર મામલો શૈક્ષણિક નિયમો, વિદ્યાર્થી સહાય અને સંસ્થાની જવાબદારી અંગેના સવાલોમાં ફેરવાયો.
સંસ્થાએ પોતાના અગાઉના નિવેદન માટે માફી માંગી
વિદ્યાર્થીના મૃત્યુની પરિસ્થિતિ અંગે સંસ્થાએ અગાઉ આપેલી માહિતી સામે સવાલો ઉઠ્યા બાદ IIT બોમ્બેએ સોમવારે માફી માંગી હતી. સંસ્થાએ સ્વીકાર્યું હતું કે તપાસ ચાલી રહી હોય ત્યારે ઘટનાની પરિસ્થિતિ અંગે અંતિમ પ્રકારની ટિપ્પણી કરવી યોગ્ય નહોતી. ત્યારબાદ ડિરેક્ટર બોર્ડની કટોકટી બેઠક પણ બોલાવવામાં આવી હતી. આ ઘટનાક્રમ બાદ વિદ્યાર્થીઓએ સંસ્થાની માહિતી આપવાની પદ્ધતિ અને સંવેદનશીલ મામલાઓમાં સત્તાવાર સંદેશાવ્યવહાર અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
પરીક્ષાના દંડના નિયમોની હવે સમીક્ષા થશે
ઓપન હાઉસ દરમિયાન ડિરેક્ટર શિરીષ કેદારે જણાવ્યું કે આગામી સેનેટ બેઠકમાં પરીક્ષામાં સજા સંબંધિત નિયમોની સમીક્ષા કરવામાં આવશે. સંસ્થાએ વિદ્યાર્થીઓ માટે એવી ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા બનાવવાની પણ વાત કરી છે, જેમાં ફરિયાદ નોંધાવ્યા બાદ તેની પ્રગતિ અને સ્થિતિ અંગે વિદ્યાર્થીને માહિતી મળી શકે. આ જાહેરાત વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા લાંબા સમયથી રજૂ કરવામાં આવતી ફરિયાદો અને સંસ્થામાં વિદ્યાર્થી સંબંધિત મુદ્દાઓને કેવી રીતે સંભાળવામાં આવે છે તે અંગેની ચિંતાઓ વચ્ચે થઈ છે.
વિદ્યાર્થીઓએ રજૂ કરી 18 માંગણીઓ
વિરોધ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓએ કુલ 18 માંગણીઓ રજૂ કરી હતી. તેમાં સાહિલના મૃત્યુની સ્વતંત્ર તપાસ, વિદ્યાર્થી ફરિયાદો માટે મજબૂત વ્યવસ્થા, વિદ્યાર્થી પ્રતિનિધિત્વમાં વધારો, વિદ્યાર્થી કલ્યાણ વ્યવસ્થામાં સુધારા અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓને મજબૂત બનાવવાની માંગ સામેલ હતી. વિદ્યાર્થીઓએ કેમ્પસમાં 24 કલાક ઉપલબ્ધ મનોચિકિત્સક અને વધુ સારી કાઉન્સેલિંગ વ્યવસ્થાની પણ માંગ કરી હતી. આ માંગણીઓમાં સંસ્થાની જવાબદારી અને વિદ્યાર્થી સુરક્ષાને વધુ મજબૂત બનાવવાનો મુદ્દો કેન્દ્રમાં હતો.
પ્રોફેસર સૂર્યનારાયણ દુલ્લા અંગે વિવાદ
સાહિલના મૃત્યુ સાથે જોડાયેલા મામલામાં પ્રોફેસર સૂર્યનારાયણ દુલ્લાનું નામ સામે આવ્યું છે. તેઓ પરીક્ષા દરમિયાન સંબંધિત જવાબદારીમાં હતા અને ત્યારબાદ તેમના વિરુદ્ધ ગંભીર આરોપો સાથે તપાસ શરૂ થઈ. IIT બોમ્બેએ તેમને ડીનની વહીવટી જવાબદારીમાંથી દૂર કર્યા છે. વિદ્યાર્થીઓનો એક વર્ગ માત્ર ડીન પદેથી દૂર કરવાને પૂરતું માનતો નથી અને તેમની ફેકલ્ટી તરીકેની ભૂમિકા અંગે પણ કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરી રહ્યો છે. જોકે તપાસ પૂર્ણ થાય તે પહેલાં કોઈ વ્યક્તિને દોષિત માનવો નહીં જોઈએ તે મુદ્દે વિદ્યાર્થીઓના પ્રતિનિધિઓએ પણ સ્પષ્ટતા કરી છે.
ફેકલ્ટી ફોરમ દુલ્લાના સમર્થનમાં આવ્યું
બીજી તરફ IIT બોમ્બેના આશરે 750 ફેકલ્ટી સભ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા ફેકલ્ટી ફોરમે પ્રોફેસર દુલ્લાના સમર્થનમાં નિવેદન આપ્યું છે. ફોરમે જણાવ્યું કે દુલ્લાની પ્રતિષ્ઠાને ખોટી અથવા ભ્રામક માહિતીથી નુકસાન ન પહોંચાડવું જોઈએ અને સમગ્ર મામલાની નિષ્પક્ષ તપાસ થવી જોઈએ. વર્તમાન અને પૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ તથા રિસર્ચ સ્કોલર્સના એક જૂથે પણ દુલ્લાને સહાયક અને નિષ્પક્ષ મેન્ટર તરીકે વર્ણવતા તપાસ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી સત્ય અને યોગ્ય પ્રક્રિયાને મહત્વ આપવાની અપીલ કરી છે.
IIT મદ્રાસના ફેકલ્ટી સભ્યોએ પણ તપાસની માંગ કરી
IIT મદ્રાસના ફેકલ્ટી એસોસિયેશને પણ આ મામલે નિષ્પક્ષ, પારદર્શક અને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં તપાસ પૂર્ણ કરવાની માંગ કરી છે. એસોસિયેશને કહ્યું કે પરીક્ષાની પ્રામાણિકતા જાળવવાની જવાબદારી ધરાવતા શિક્ષકો પોતાનું કામ વ્યક્તિગત બદનામીના ભય વિના કરી શકે તે જરૂરી છે. સાથે જ વિદ્યાર્થીઓ માટે શૈક્ષણિક નિયમોના ઉલ્લંઘનના મામલામાં યોગ્ય માર્ગદર્શન, કાઉન્સેલિંગ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.
વિદ્યાર્થીઓનો વિરોધ નિયમો સામે નહીં, વ્યવસ્થાના સવાલો સામે
વિદ્યાર્થી પ્રતિનિધિઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમનો વિરોધ પરીક્ષામાં ગેરરીતિને યોગ્ય ઠેરવવા માટે નથી. તેમનો દાવો છે કે આ ઘટના દ્વારા સંસ્થાની લાંબા સમયથી રહેલી વ્યવસ્થાકીય સમસ્યાઓ, ફરિયાદ નિવારણ, વિદ્યાર્થી ભાગીદારી અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સહાય જેવા મુદ્દાઓ સામે આવ્યા છે. વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની માંગણીઓ ડિરેક્ટરને સોંપી હતી અને તેના અમલીકરણ માટે સમયમર્યાદા નક્કી કરવાની માંગ કરી હતી.
સરકાર અને IIT તંત્ર સામે સીધા સવાલ
સાહિલના મૃત્યુ બાદ હવે સવાલ માત્ર એક પરીક્ષાના નિયમનો નથી, પરંતુ દેશની અગ્રણી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થી ફરિયાદો અને માનસિક દબાણને કેવી રીતે સંભાળવામાં આવે છે તેનો પણ છે. જો ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા ખરેખર વિદ્યાર્થી-અનુકૂળ હતી, તો વિદ્યાર્થીઓને પોતાની ફરિયાદની સ્થિતિ જાણવા માટે નવી વ્યવસ્થા બનાવવાની જરૂર શા માટે પડી? પરીક્ષાના દંડના નિયમોમાં વિદ્યાર્થીની પરિસ્થિતિ અને કાઉન્સેલિંગ માટે પૂરતી જોગવાઈ છે કે નહીં તેની સમીક્ષા અગાઉ કેમ ન થઈ? સંસ્થાની અંદરની ફરિયાદોનું સ્વતંત્ર ઓડિટ નિયમિત કેમ ન થાય? અને IIT જેવી સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે 24/7 નિષ્ણાત સહાય જેવી વ્યવસ્થા ફરજિયાત બનાવવા માટે સરકાર અને શિક્ષણ મંત્રાલય ક્યારે નક્કર નીતિ લાવશે?
નિષ્પક્ષ તપાસ અને જવાબદારી હવે કેન્દ્રમાં
આ મામલામાં એક તરફ વિદ્યાર્થી સમુદાય સંસ્થાકીય સુધારા અને જવાબદારીની માંગ કરી રહ્યો છે, જ્યારે બીજી તરફ ફેકલ્ટીનો એક મોટો વર્ગ પ્રોફેસર દુલ્લા માટે નિષ્પક્ષ તપાસની માંગ કરી રહ્યો છે. તેથી હવે સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો એ છે કે તપાસ પારદર્શક રીતે પૂર્ણ થાય, તમામ સંબંધિત પક્ષોના નિવેદનો લેવામાં આવે અને પુરાવાના આધારે જ આગળની કાર્યવાહી કરવામાં આવે. સાથે જ IIT બોમ્બે દ્વારા પરીક્ષા નિયમો અને ફરિયાદ વ્યવસ્થાની સમીક્ષા માત્ર જાહેરાત બનીને ન રહે, પરંતુ તેની અસર વિદ્યાર્થીઓના રોજિંદા જીવનમાં વાસ્તવિક રીતે દેખાય તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે.
