SIR Election Commission Dispute: દેશમાં મતદાર યાદીની Special Intensive Revision એટલે કે SIR પ્રક્રિયાને લઈને રાજકીય વિવાદ વધુ ઉગ્ર બન્યો છે. બે ચૂંટણી કમિશનરોએ છેલ્લા 10 મહિનામાં ચૂંટણી પંચના કેટલાક નિર્ણયો અને આદેશો સામે ઓછામાં ઓછા 14 વખત લેખિત વાંધો નોંધાવ્યો હોવાના અહેવાલ બાદ વિપક્ષે ચૂંટણી પંચ અને કેન્દ્ર સરકાર પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. અહેવાલ મુજબ ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ નવા મતદારોની નોંધણી, નામ દૂર કરવા, મતદાર ડેટાબેઝની ઍક્સેસ, અપીલ પ્રક્રિયા અને ચૂંટણી સોફ્ટવેર સહિતના મુદ્દાઓ પર વાંધા નોંધાવ્યા હતા.
રાહુલ ગાંધીનો ‘મત ચોરી’નો આરોપ
આ અહેવાલ બાદ કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીએ ચૂંટણી પંચ પર ફરી ગંભીર આરોપો લગાવ્યા. તેમણે કહ્યું કે મતની ચોરી દેશના લોકો વિરુદ્ધનો અપરાધ અને બંધારણ પર સીધો હુમલો છે. તેમણે BJP, RSS અને ચૂંટણી પંચ પર પણ આકરા આક્ષેપ કર્યા. જોકે, ‘મત ચોરી’ અને ચૂંટણી પરિણામોને અસર કરવાના આવા દાવા રાજકીય આરોપો છે અને તેમની સ્વતંત્ર કાનૂની અથવા ન્યાયિક પુષ્ટિ થવી હજુ બાકી છે.
Vote chori is a crime against the Indian people and a direct attack on our constitution.
The BJP, RSS and EC who organised it have committed an act of treason.
Justice will be served. pic.twitter.com/30kX06CBiH
— Rahul Gandhi (@RahulGandhi) September 23, 2026
કેજરીવાલે CEC સામે કડક કાર્યવાહી માગી
આમ આદમી પાર્ટીના સંયોજક અરવિંદ કેજરીવાલે આ મુદ્દે વધુ કડક વલણ અપનાવ્યું. તેમણે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેેશ કુમાર સામે દેશદ્રોહનો કેસ નોંધવાની અને તેમની ધરપકડ કરવાની માંગ કરી. કેજરીવાલે દાવો કર્યો કે ચૂંટણી પંચ ત્રણ સભ્યોની સંસ્થા છે અને CEC ‘ફર્સ્ટ અમોંગ ઇક્વલ્સ’ છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, જો બે અન્ય કમિશનરોએ વારંવાર લેખિત વાંધા નોંધાવ્યા હોય તો નિર્ણય પ્રક્રિયામાં તેમની ભૂમિકા અને વાંધાઓનું શું થયું તે સ્પષ્ટ થવું જોઈએ.
वोटर लिस्ट में नाम जोड़ने और हटाने का अधिकार सिर्फ ERO को है, फिर दिल्ली में बैठे लोग पूरे देश की वोटर लिस्ट कैसे बदल रहे हैं?
CEC ज्ञानेश कुमार के इस फर्जीवाड़े पर AAP के राष्ट्रीय संयोजक @ArvindKejriwal जी की तीन अहम मांगें:
→ SIR का पूरा प्रोसेस कैंसिल किया जाए, SIR के तहत… pic.twitter.com/gXmujOwVxp
— AAP (@AamAadmiParty) September 23, 2026
14 વાંધાઓમાં કયા મુદ્દા હતા?
ઉપલબ્ધ અહેવાલ મુજબ સંધૂ અને જોશીના વાંધાઓ ચૂંટણી પ્રક્રિયાના મૂળભૂત મુદ્દાઓ સાથે જોડાયેલા હતા. તેમાં નવા મતદારોની નોંધણી, મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવા અને પુનઃસ્થાપિત કરવા, SIR સંબંધિત અપીલો, મતદાર ડેટાબેઝની સુરક્ષા તથા IT સિસ્ટમના સંચાલનનો સમાવેશ થાય છે. બંને કમિશનરોએ કેટલાક નિર્ણયો અંગે તેમની જાણકારી અથવા મંજૂરી વગર કાર્યવાહી થયાનો વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.
Form-6માં ફેરફારથી ફરી વિવાદ
નવા મતદારો માટેના Form-6માં SIR સાથે જોડાયેલો વધારાનો પ્રશ્ન ઉમેરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં અરજદાર, તેમના માતા-પિતા અથવા દાદા-દાદીનું નામ અગાઉની SIR મતદાર યાદીમાં હતું કે નહીં તે અંગે માહિતી માંગવામાં આવી હતી. અહેવાલ મુજબ વિવેક જોશીએ મે મહિનામાં આ ફેરફાર સામે વાંધો નોંધાવ્યો હતો અને કહ્યું હતું કે વૈધાનિક ફોર્મમાં ફેરફાર માટે Registration of Electors Rules, 1960માં જરૂરી સુધારો કરવો પડે. સુખબીર સિંહ સંધૂએ પણ આ વાંધાને સમર્થન આપ્યું હતું. બાદમાં 13 ઓગસ્ટે સંધૂએ આ ફેરફારને ‘અનઑથોરાઇઝ્ડ’ અને ‘ઇલીગલ’ ગણાવીને દૂર કરવાની માંગ કરી હતી.
મતદાર ડેટાબેઝ કેન્દ્રિકરણ પર પણ સવાલ
બંને કમિશનરોએ મતદાર યાદીના ડેટાબેઝની ઍક્સેસ અને IT સિસ્ટમના સંચાલન અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. ચૂંટણી પંચની વ્યવસ્થામાં મતદાર યાદીની કામગીરી માટે Electoral Registration Officer એટલે કે EROની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હોય છે. અહેવાલ મુજબ જોશીએ મતદાર ડેટાબેઝના ‘ધીમે ધીમે કેન્દ્રિકરણ’ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી અને માત્ર સંબંધિત કાયદેસર અધિકારીઓને જ ફેરફાર કરવાની ઍક્સેસ હોવી જોઈએ તેવી વાત કરી હતી. સંધૂએ પણ કેટલાક રાજ્ય સ્તરના અધિકારીઓને ERONet પર પૂરતી ઍક્સેસ ન હોવાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.
પશ્ચિમ બંગાળ અને અપીલ પ્રક્રિયા પર સવાલ
પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં મતદારોના નામ અંગે વિવાદ થયો હતો. અહેવાલ મુજબ લગભગ 27 લાખ મતદારોને યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા અને ત્યારબાદ કુલ 38.31 લાખ અપીલો ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ પહોંચી હતી. તેમાં 22.21 લાખ અપીલો દૂર કરાયેલા મતદારોને ફરી સામેલ કરવાની હતી, જ્યારે 16.10 લાખ અપીલો એવા મતદારો સામે હતી જેમને ન્યાયિક અધિકારીઓએ યાદીમાં સામેલ કર્યા હતા. સંધૂએ સવાલ કર્યો હતો કે આ 16.10 લાખ અપીલો ચૂંટણી પંચ તરફથી કોણે અને કઈ સત્તા હેઠળ દાખલ કરી.
ચૂંટણી પંચનો જવાબ શું છે?
વિપક્ષના આરોપો વચ્ચે ચૂંટણી પંચ તરફથી કહેવામાં આવ્યું છે કે ત્રણેય ચૂંટણી કમિશનરો વચ્ચે મતભેદ અથવા સૂચનો પ્રક્રિયાનો ભાગ હોઈ શકે છે, પરંતુ SIR સહિતના નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવામાં આવ્યા હતા. પંચે 14 લેખિત નોંધોના અસ્તિત્વને નકાર્યું નથી, પરંતુ તેને નિર્ણય સામેના અંતિમ મતભેદને બદલે પ્રક્રિયાનો ભાગ ગણાવ્યો છે. આથી હવે મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે જો નિર્ણયો ખરેખર સર્વસંમતિથી લેવાયા હતા, તો બે કમિશનરો દ્વારા નોંધાયેલા વાંધાઓનું અંતિમ નિરાકરણ કેવી રીતે અને કયા આધારે થયું?
1995 में सुप्रीम कोर्ट ने साफ कर दिया था कि चुनाव आयोग एक बहुमत की संस्था है।
⦿ बहुत समय पहले एक कानूनी प्रश्न उठा था कि क्या चुनाव आयोग में CEC सर्वोपरि हैं और EC बराबर का हक नहीं रखते?
इसका स्पष्ट उत्तर ये दिया गया था-
⦿ सभी EC बराबर हैं। चीफ इलेक्शन कमिश्नर (CEC), EC के… pic.twitter.com/gqJ7kikM3C
— Congress (@INCIndia) September 23, 2026
સરકાર અને ચૂંટણી પંચ સામે જવાબદારીના સવાલો
આ સમગ્ર વિવાદ વચ્ચે સરકાર અને ચૂંટણી પંચે કેટલાક મૂળભૂત સવાલોના સ્પષ્ટ જવાબ આપવા પડશે: 10 મહિનામાં 14 લેખિત વાંધા નોંધાયા હોય તો દરેક વાંધા પર શું નિર્ણય લેવાયો? Form-6માં ફેરફાર માટે કાયદાકીય પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે અનુસરાઈ હતી કે નહીં? મતદાર ડેટાબેઝની ઍક્સેસ અંગે બે કમિશનરોની ચિંતા કેમ ઊભી થઈ? પશ્ચિમ બંગાળમાં 16.10 લાખ અપીલો કોણે દાખલ કરી અને તેની મંજૂરી કોની હતી? અને જો ત્રણેય કમિશનરો તમામ નિર્ણયો પર સહમત હતા, તો આટલી સંખ્યામાં લેખિત વાંધાઓનું કારણ શું હતું?
દિલ્હીના 31.63 લાખ નોટિસથી વિવાદ વધુ ચર્ચામાં
SIRનો વિવાદ હવે દિલ્હીમાં પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. ચૂંટણી પંચના રેકોર્ડ મુજબ દિલ્હીમાં 31.63 લાખથી વધુ મતદારોને SIR સંબંધિત નોટિસ આપવામાં આવી હતી. તેમાં ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂનું નામ પણ ‘self name mismatch’ જેવી વિસંગતિ સાથે આવ્યું હતું, જેને બાદમાં સંબંધિત ERO દ્વારા ચકાસીને માન્ય કરવામાં આવ્યું હોવાનું સામે આવ્યું.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ ચૂંટણી પંચની સંસ્થાકીય પારદર્શિતા, ત્રણેય કમિશનરોની ભૂમિકા અને મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા અંગે મહત્વના પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. હવે સરકાર અને ચૂંટણી પંચની આગામી સ્પષ્ટતા એ નક્કી કરશે કે 14 વાંધાઓ માત્ર આંતરિક પ્રક્રિયાનો ભાગ હતા કે પછી નિર્ણય લેવાની પદ્ધતિ અંગે વધુ ગંભીર પ્રશ્નોનું કારણ બને છે.
