National Herald Case: નેશનલ હેરાલ્ડ કેસમાં કોંગ્રેસ નેતા સોનિયા ગાંધી અને રાહુલ ગાંધીએ દિલ્હી હાઇકોર્ટ સમક્ષ એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED)ની કાર્યવાહી સામે ગંભીર કાનૂની સવાલો ઉઠાવ્યા છે. બંનેએ કોર્ટમાં દલીલ કરી છે કે આ કેસમાં EDએ જે રીતે મની લોન્ડરિંગની તપાસ આગળ વધારી છે, તે એજન્સીના અગાઉના કાનૂની વલણથી અલગ છે. તેમના જવાબમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ખાનગી ફરિયાદના આધારે ED દ્વારા મની લોન્ડરિંગની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોય એવો આ દેશનો એકમાત્ર કેસ છે.
2014ની ખાનગી ફરિયાદ, સાત વર્ષ બાદ ECIR
સોનિયા અને રાહુલ ગાંધીના જણાવ્યા મુજબ, BJP નેતા અને પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી સુબ્રમણ્યમ સ્વામીએ વર્ષ 2014માં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ નેશનલ હેરાલ્ડ મામલે ખાનગી ફરિયાદ દાખલ કરી હતી. જોકે, EDએ તે સમયે આ ફરિયાદના આધારે ECIR નોંધાવી નહોતી. લગભગ સાત વર્ષ બાદ 30 જૂન 2021ના રોજ EDએ ECIR નોંધાવી હતી. EDની ECIRને સામાન્ય રીતે પોલીસની FIR સાથે સરખાવવામાં આવે છે, જોકે બંનેની કાનૂની સ્થિતિ અલગ છે.
ગાંધી પરિવારનો મુખ્ય સવાલ એ છે કે જો ખાનગી ફરિયાદના આધારે જ PMLA હેઠળ તપાસ શરૂ કરવી કાયદેસર રીતે શક્ય હતી, તો EDએ 2014માં ફરિયાદ થયા બાદ તરત કાર્યવાહી કેમ ન કરી? તેમના મતે, લગભગ સાત વર્ષનો વિલંબ એ વાત તરફ ઈશારો કરે છે કે તે સમયે એજન્સીની કાનૂની સમજ એવી હતી કે માત્ર ખાનગી ફરિયાદના આધારે મની લોન્ડરિંગની તપાસ શરૂ કરી શકાતી નથી.
મની લોન્ડરિંગ તપાસ માટે FIR જરૂરી હોવાનો દાવો
દિલ્હી હાઇકોર્ટમાં દાખલ કરાયેલા જવાબમાં સોનિયા અને રાહુલ ગાંધીએ દલીલ કરી છે કે PMLA હેઠળ મની લોન્ડરિંગની તપાસ માટે સંબંધિત ‘શેડ્યુલ્ડ ઓફેન્સ’ એટલે કે અનુસૂચિમાં સમાવિષ્ટ મૂળ ગુનાને લગતી FIR જરૂરી છે. તેમના કહેવા મુજબ, ED લાંબા સમય સુધી પોતે પણ આ જ કાનૂની વલણ અપનાવતી રહી છે.
આ દલીલનો સીધો અર્થ એ છે કે જો મૂળ ગુનામાં પોલીસની FIR જ નોંધાયેલી ન હોય, તો માત્ર કોઈ ખાનગી વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવેલી ફરિયાદને આધારે ED PMLA હેઠળ કાર્યવાહી શરૂ કરી શકે કે નહીં તે મુદ્દો કોર્ટ સમક્ષ મહત્વનો બની જાય છે.
ED પર અલગ માપદંડ અપનાવવાનો આરોપ
સોનિયા અને રાહુલ ગાંધીના જવાબમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે નેશનલ હેરાલ્ડ કેસમાં EDએ અલગ પ્રકારનું વલણ અપનાવ્યું છે. તેમના અનુસાર, EDએ ટ્રાયલ કોર્ટમાં તેમજ હાઇકોર્ટ સમક્ષ પણ એ સ્પષ્ટ કર્યું નથી કે ખાનગી ફરિયાદના આધારે આ કેસમાં મની લોન્ડરિંગની કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે કયો ચોક્કસ કાનૂની આધાર છે.
ગાંધી પરિવાર તરફથી આ કાર્યવાહી પાછળ ‘બાહ્ય કારણો’ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ કોર્ટમાં સોનિયા અને રાહુલ ગાંધી તરફથી રજૂ કરવામાં આવેલી કાનૂની દલીલ છે અને આ આરોપો કે દાવાઓ અંગે અંતિમ નિર્ણય કોર્ટ દ્વારા જ લેવામાં આવશે.
સુબ્રમણ્યમ સ્વામીની ફરિયાદથી શરૂ થયો વિવાદ
નેશનલ હેરાલ્ડ કેસની શરૂઆત સુબ્રમણ્યમ સ્વામીની 2014ની ખાનગી ફરિયાદથી થઈ હતી. ફરિયાદમાં સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી, દિવંગત કોંગ્રેસ નેતા મોતીલાલ વોરા, ઓસ્કાર ફર્નાન્ડિસ, સુમન દુબે, સેમ પિત્રોડા અને ગાંધી પરિવાર સાથે જોડાયેલી કંપની યંગ ઇન્ડિયન સામે છેતરપિંડી, ગુનાહિત કાવતરું, ગુનાહિત વિશ્વાસઘાત અને સંપત્તિના કથિત દુરુપયોગ જેવા આરોપો લગાવવામાં આવ્યા હતા.
આ મામલો એસોસિએટેડ જર્નલ લિમિટેડ (AJL) અને તેના દ્વારા પ્રકાશિત નેશનલ હેરાલ્ડ અખબાર સાથે જોડાયેલો છે. યંગ ઇન્ડિયનમાં સોનિયા ગાંધી અને રાહુલ ગાંધીની ભાગીદારી પણ આ સમગ્ર વિવાદનો મહત્વનો ભાગ રહી છે.
ટ્રાયલ કોર્ટે EDની ફરિયાદ પર સંજ્ઞાન લેવાનો કર્યો હતો ઇનકાર
EDએ 15 એપ્રિલ 2025ના રોજ સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી, સેમ પિત્રોડા અને અન્ય લોકો સામે પ્રોસિક્યુશન ફરિયાદ દાખલ કરી હતી. જોકે, 16 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ વિશેષ ટ્રાયલ કોર્ટે EDની ફરિયાદ પર સંજ્ઞાન લેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે EDની કાર્યવાહી સંબંધિત મૂળ ગુના અંગેની FIR પર આધારિત નહોતી, પરંતુ સુબ્રમણ્યમ સ્વામીની ખાનગી ફરિયાદથી શરૂ થયેલા કેસ સાથે જોડાયેલી હતી.
આ આદેશ બાદ EDએ દિલ્હી હાઇકોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો. હવે EDની આ અરજી સામે સોનિયા અને રાહુલ ગાંધીએ પોતાનો જવાબ રજૂ કરીને તપાસની કાનૂની માન્યતા અને પ્રક્રિયા પર સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
હાઇકોર્ટ સમક્ષ હવે કયા સવાલો?
હવે દિલ્હી હાઇકોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય કાનૂની પ્રશ્ન એ છે કે સંબંધિત મૂળ ગુનાની FIR વિના અને માત્ર ખાનગી ફરિયાદના આધારે ED PMLA હેઠળ મની લોન્ડરિંગની તપાસ તથા પ્રોસિક્યુશન આગળ વધારી શકે કે નહીં. સાથે જ ટ્રાયલ કોર્ટે 16 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ EDની ફરિયાદ પર સંજ્ઞાન ન લેવાનો નિર્ણય કાયદાની યોગ્ય સમજ પર આધારિત હતો કે નહીં, તે પણ તપાસાશે.
અહીં સરકાર અને તપાસ એજન્સી સામે પણ કેટલાક જાહેર હિતના સવાલો ઊભા થાય છે: જો ખાનગી ફરિયાદના આધારે કાર્યવાહી માટે કાનૂની આધાર હતો, તો 2014થી 2021 વચ્ચે લગભગ સાત વર્ષ સુધી ECIR કેમ નોંધાઈ નહીં? EDએ અગાઉના કાનૂની વલણથી અલગ અભિગમ અપનાવ્યો હોય તો તેનું સ્પષ્ટ કારણ શું છે? અને આવી કાર્યવાહી માટે તમામ કેસોમાં એકસરખા કાયદાકીય માપદંડ લાગુ થાય છે કે નહીં, તેની પારદર્શક સ્પષ્ટતા સરકાર અને સંબંધિત એજન્સી ક્યારે કરશે?
12 ઓક્ટોબરે આગળની સુનાવણી
આ સમગ્ર મામલો હવે દિલ્હી હાઇકોર્ટમાં કાનૂની તપાસના મહત્વના તબક્કે છે. કોર્ટને EDની કાર્યવાહી, ખાનગી ફરિયાદનો આધાર, FIRની આવશ્યકતા અને PMLA હેઠળની પ્રક્રિયા સહિતના મુદ્દાઓ પર દલીલો સાંભળવાની છે. કેસની આગામી સુનાવણી 12 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ નક્કી કરવામાં આવી છે. ત્યાં સુધી નેશનલ હેરાલ્ડ કેસમાં મુખ્ય ચર્ચા એ જ રહેશે કે મની લોન્ડરિંગની કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે કાયદામાં કઈ પ્રક્રિયા જરૂરી છે અને આ કેસમાં તે પ્રક્રિયાનું પાલન થયું હતું કે નહીં.
