Delhi SIR: દિલ્હીમાં Special Intensive Revision એટલે કે SIRની ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી જાહેર થયા બાદ મતદારોનાં નામની મોટા પાયે બાદબાકી અંગે વિવાદ ઊભો થયો છે. 1.45 કરોડના કુલ મતદાર આધાર સામે 47.6 લાખ નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી બહાર કરવામાં આવ્યા છે. ચૂંટણી પંચના વર્ગીકરણમાં આ મતદારોને Absent, Shifted, Dead અથવા Duplicate એટલે કે ASDD શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. ત્યારબાદ વધુ 31.6 લાખ મતદારોને ‘Logical Discrepancies’ અથવા અન્ય કારણોસર નોટિસ આપવામાં આવી છે. એટલે કુલ 79.2 લાખ મતદારો, એટલે કે આશરે 54.6 ટકા મતદારો, ક્યાં તો ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી બહાર થયા છે અથવા પોતાની પાત્રતા સાબિત કરવાની પ્રક્રિયામાં છે.

ઝૂંપડપટ્ટી અને ડિમોલિશન વિસ્તારોમાં સૌથી વધુ બાદબાકીનો દાવો

રિપોર્ટર્સ કલેક્ટિવના ડેટા વિશ્લેષણ અને મેદાની તપાસમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે સૌથી વધુ અસર ગરીબ, સ્થળાંતરિત અને ઝૂંપડપટ્ટી વિસ્તારોમાં રહેતા મતદારો પર પડી છે. ચૂંટણી પંચના માર્ગદર્શિકા મુજબ કોઈ બૂથ પર 2 ટકાથી વધુ નામ કાઢવામાં આવે તો વ્યક્તિગત રીતે ક્રોસ-વેરિફિકેશન જરૂરી બને છે. છતાં દિલ્હીના 14,947 બૂથમાંથી માત્ર 51 બૂથમાં બાદબાકી 2 ટકાથી ઓછી રહી હોવાનું આ વિશ્લેષણમાં જણાવાયું છે. 639 બૂથ પર અડધાથી વધુ મતદારોનાં નામ કાઢવામાં આવ્યા છે.

29 બૂથ પર 70 ટકાથી વધુ નામ કપાયા

ડેટા વિશ્લેષણ મુજબ 29 બૂથ એવા હતા જ્યાં 70 ટકાથી વધુ મતદારોનાં નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી બહાર થયા. તેમાંથી 9 બૂથ એવા વિસ્તારોમાં હતા જ્યાં અગાઉ સરકારી કાર્યવાહી હેઠળ મકાનો તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા. આ 9 બૂથમાં કુલ 10,015 મતદારોમાંથી આશરે 8,800 એટલે કે 87.87 ટકા નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ આંકડા હવે સવાલ ઊભો કરે છે કે મકાન તૂટ્યા બાદ સ્થળાંતરિત થયેલા લોકોને મતદાર યાદીમાં શોધવાની જવાબદારી કોની હતી?

સરકારી મકાન મળ્યા છતાં મતદાર યાદીમાંથી નામ ગાયબ

વઝીરપુરના જેલરવાલા બાગ JJ ક્લસ્ટરમાં ડિમોલિશન બાદ અનેક પરિવારોને પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના હેઠળ ફ્લેટ આપવામાં આવ્યા હતા. 3 જાન્યુઆરી 2025ના રોજ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કેટલાક લાભાર્થીઓને મકાનની ચાવી પણ આપી હતી. છતાં સંબંધિત બૂથમાં 991 મતદારોનાં નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યા અને 80 ટકાથી વધુ મતદારો અસરગ્રસ્ત થયા હોવાનો રિપોર્ટમાં દાવો છે. પ્રશ્ન એ છે કે સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલા નવા સરનામે પરિવાર રહેતો હોવા છતાં ચૂંટણી પંચની SIR પ્રક્રિયા તેમને શોધી કેમ શકી નહીં?

નવું Form 6 ભરવાથી જૂનો મતદાર રેકોર્ડ તૂટવાનો સવાલ

નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાં ન હોય તેવા મતદારોને ફરી સમાવેશ માટે Form 6 ભરવાની તક આપવામાં આવી છે. પરંતુ રિપોર્ટમાં દર્શાવ્યા મુજબ, ફરીથી નવા મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવાથી જૂનો EPIC નંબર અને અગાઉના સરનામા સાથે જોડાયેલો મતદાર ઇતિહાસ બદલાઈ શકે છે. ગરીબ અને વિસ્થાપિત પરિવારો માટે આ બાબત માત્ર મતાધિકાર પૂરતી મર્યાદિત નથી, કારણ કે જૂનો મતદાર રેકોર્ડ રહેઠાણનો સમયગાળો સાબિત કરવા માટે પણ ઉપયોગી બની શકે છે.

પટપડગંજ અને જંગપુરામાં પણ મોટા પ્રમાણમાં બાદબાકી

પૂર્વ દિલ્હીના પટપડગંજ વિસ્તારમાં આવેલા એક બૂથ પર 1,199માંથી 1,057 નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યા હોવાનો રિપોર્ટમાં ઉલ્લેખ છે. જંગપુરાના મદ્રાસી કેમ્પના એક બૂથમાં 1,093માંથી 934 એટલે કે લગભગ 85 ટકા નામ બાદ કરવામાં આવ્યા હોવાનું પણ જણાવાયું છે. સ્થાનિક રહેવાસીઓના જણાવ્યા મુજબ, કેટલાક લોકો ડિમોલિશન બાદ નજીકના વિસ્તારોમાં ભાડાના મકાનોમાં રહેવા ગયા હતા, પરંતુ ભાડા કરાર જેવા દસ્તાવેજો ન હોવાને કારણે તેઓ પોતાનું નવું સરનામું સાબિત કરી શક્યા નહીં.

બેઘર વ્યક્તિના મતાધિકાર સામે વ્યવહારિક મુશ્કેલી

ચૂંટણી નિયમો હેઠળ બેઘર વ્યક્તિને પણ મતદાર તરીકે માન્યતા મળવી જોઈએ. પરંતુ મેદાની તપાસમાં એવો દાવો સામે આવ્યો છે કે ડિમોલિશનથી પ્રભાવિત કેટલાક લોકોનું જૂનું સરનામું અસ્તિત્વમાં ન હોવાથી તેમને ‘Shifted’ અથવા ‘Absent’ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા. કેટલાક લોકોને Form 8 દ્વારા સરનામું બદલવા અથવા Form 6 દ્વારા ફરી નોંધણી કરવાની પ્રક્રિયા તરફ મોકલવામાં આવ્યા. અહીં સરકાર સામે સવાલ છે કે જે પરિવારોને સરકારી કાર્યવાહીથી સ્થળાંતરિત કરવામાં આવ્યા, તેમની નવી જગ્યાની માહિતી સંબંધિત સરકારી વિભાગો અને ચૂંટણી તંત્ર વચ્ચે આપમેળે કેમ વહેંચાઈ શકી નહીં?

મતદાર યાદી અને કલ્યાણ યોજનાઓ વચ્ચેનો સંબંધ

વિસ્થાપિત અને ગરીબ પરિવારો માટે મતદાર કાર્ડ ઘણી વખત રહેઠાણનો સમયગાળો સાબિત કરતું દસ્તાવેજ બની શકે છે. રિપોર્ટમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે મતદાર ઇતિહાસ તૂટી જવાથી ભવિષ્યમાં પુનર્વસન અથવા અન્ય સરકારી યોજનાઓ માટે જરૂરી દસ્તાવેજી પુરાવા પર અસર પડી શકે છે. તેથી સવાલ માત્ર 47.6 લાખ નામની બાદબાકીનો નથી, પરંતુ જે લોકો ખરેખર દિલ્હીમાં રહે છે તેમની ઓળખ અને મતાધિકારની સતત નોંધ જાળવવાની વ્યવસ્થાનો પણ છે.

SIRના રાજકીય પ્રભાવ અંગે પણ વિવાદ

દિલ્હીના રાજકારણમાં સ્થળાંતરિત, શ્રમિક અને ગરીબ વસાહતોના મતદારોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી છે. રિપોર્ટમાં આ વિસ્તારોમાં મોટા પાયે બાદબાકીથી રાજકીય અસર અંગે પણ ચર્ચા કરવામાં આવી છે. જોકે, કોઈ ચોક્કસ પક્ષને ફાયદો અથવા નુકસાન થશે એવો નિષ્કર્ષ માત્ર આ ડેટાના આધારે કાઢી શકાય નહીં. ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયા અને અંતિમ મતદાર યાદી પૂર્ણ થયા બાદ જ તેની વાસ્તવિક અસર અંગે સ્પષ્ટ ચિત્ર મળી શકે.

સરકાર અને ચૂંટણી પંચ સામે હવે સીધા સવાલ

જો ડિમોલિશન બાદ સરકાર દ્વારા પરિવારોને નવા મકાન અને સરનામાં આપવામાં આવ્યા હતા, તો SIRમાં તેમના નામ ‘Absent’ અથવા ‘Shifted’ કેમ થયા? 2 ટકાથી વધુ બાદબાકી ધરાવતા બૂથોમાં વ્યક્તિગત ચકાસણી કેટલી અસરકારક રીતે થઈ? 639 બૂથ પર 50 ટકાથી વધુ નામ કપાયા ત્યારે અધિકારીઓએ શું તપાસ કરી? અને 47.6 લાખ મતદારોને ફરીથી પોતાનું અસ્તિત્વ અને મતાધિકાર સાબિત કરવાની જવાબદારી મૂકતા પહેલાં ચૂંટણી તંત્રએ સરકારી રહેઠાણ, પુનર્વસન અને સ્થાનિક રેકોર્ડ સાથે ડેટા મેચિંગ કેમ ન કર્યું? આ સવાલોના પારદર્શક જવાબ SIRની વિશ્વસનીયતા માટે મહત્વપૂર્ણ બની રહેશે.

અંતિમ મતદાર યાદી પહેલાં મોટી કસોટી

દિલ્હીની ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી બહાર થયેલા મતદારોને દાવો અને વાંધા દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા દ્વારા ફરી સામેલ થવાની તક આપવામાં આવી છે. હાલનો સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે ખરેખર દિલ્હીમાં રહેતા કોઈ પાત્ર મતદારનું નામ માત્ર સ્થળાંતર, ડિમોલિશન અથવા દસ્તાવેજોની અછતના કારણે કાયમી રીતે બહાર ન રહી જાય. અંતિમ યાદી જાહેર થાય ત્યાં સુધી ચૂંટણી પંચ સામે પારદર્શિતા, વ્યક્તિગત ચકાસણી અને પાત્ર મતદારોના અધિકારની સુરક્ષા સૌથી મહત્વના મુદ્દા રહેશે.