NGT Environmental Cases: નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT)ની કામગીરી અંગે જાહેર થયેલા તાજેતરના વિશ્લેષણે પર્યાવરણ અને જનહિત સાથે જોડાયેલા કેસોના પરિણામોને લઈને ચર્ચા જગાવી છે. આ વર્ષે જાન્યુઆરીથી જૂન વચ્ચે NGTની પાંચેય બેન્ચમાં ગુણદોષના આધારે સાંભળવામાં આવેલા કેસોમાં પર્યાવરણ અથવા જનહિત તરફથી દાખલ કરાયેલી અપીલોમાં સફળતાનો દર શૂન્ય ટકા રહ્યો. બીજી તરફ ઉદ્યોગો, પ્રોજેક્ટ પ્રસ્તાવકો અને અન્ય પ્રોજેક્ટ સંચાલકો તરફથી દાખલ થયેલી અપીલોમાં સફળતાનો દર 58.8 ટકા રહ્યો હોવાનું રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે.
આ આંકડાઓ ખાસ મહત્વના છે કારણ કે NGTની રચના જ પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતી માનવીય પ્રવૃત્તિઓ સંબંધિત વિવાદોમાં ઝડપી અને અસરકારક ન્યાય આપવા માટે કરવામાં આવી હતી. ત્યારે સવાલ એ છે કે જો પર્યાવરણ અને જનહિત તરફથી દાખલ થતી અપીલોમાં ગુણદોષના આધારે એક પણ કેસમાં રાહત ન મળે, તો ટ્રિબ્યુનલની કામગીરી અને તેની અસરકારકતા અંગે સરકાર શું સ્પષ્ટતા કરશે?
119 અપીલોમાં પર્યાવરણ પક્ષની સફળતા શૂન્ય
સાઉથ એશિયન રિપોર્ટર ઑન એન્વાયર્નમેન્ટલ લૉ (SAREL) દ્વારા કરવામાં આવેલા વિશ્લેષણમાં આ વર્ષે જાન્યુઆરીથી જૂન સુધી NGTમાં સુનાવણી થયેલા કેસોને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. વિશ્લેષણમાં NGTની તમામ પાંચ બેન્ચ એટલે કે પ્રિન્સિપલ બેન્ચ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ, મધ્ય અને પૂર્વ બેન્ચનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ સમયગાળા દરમિયાન કુલ 119 અપીલોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું. તેમાં પર્યાવરણીય ન્યાય અથવા જનહિતના પક્ષ તરફથી દાખલ કરવામાં આવેલી 16 અપીલોમાંથી એક પણ અપીલ ગુણદોષના આધારે સફળ રહી નહીં. બીજી તરફ પ્રોજેક્ટ પ્રસ્તાવકો, ઉદ્યોગો અને મિલકત માલિકો તરફથી દાખલ કરવામાં આવેલી 51 અપીલોમાંથી 30માં સફળતા મળી. એટલે કે આ વર્ગનો સફળતા દર 58.8 ટકા રહ્યો.
આ આંકડાઓથી એક મહત્વપૂર્ણ તફાવત સામે આવે છે. એક તરફ પર્યાવરણ પક્ષની 16માંથી 0 અપીલ સફળ રહી, જ્યારે બીજી તરફ પ્રોજેક્ટ સંબંધિત પક્ષોની 51માંથી 30 અપીલમાં સફળતા મળી. શું આ તફાવત અંગે પર્યાવરણ મંત્રાલય અથવા NGT પાસે કોઈ વિગતવાર મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે?
ટેક્નિકલ આધાર પર કેસો ફગાવવાનું પ્રમાણ પણ મોટું
રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે આ કેસોમાં આશરે અડધા કેસો ટેક્નિકલ અથવા પ્રક્રિયાત્મક કારણોસર ફગાવી દેવામાં આવ્યા હતા. તેમાં સમયમર્યાદા, અધિકારક્ષેત્ર, કેસની મેન્ટેનબિલિટી અને ગુણદોષ પર નિર્ણય આવે તે પહેલાં અરજી પાછી ખેંચી લેવાની પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
119 અપીલોમાંથી 52 અપીલ પ્રક્રિયાત્મક આધાર પર ફગાવવામાં આવી હોવાનું વિશ્લેષણમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. એટલે કે મોટી સંખ્યામાં કેસોમાં ટ્રિબ્યુનલને પર્યાવરણ સંબંધિત મૂળ મુદ્દા સુધી પહોંચવાની સ્થિતિ જ ઊભી થઈ નહોતી.
અહીં સવાલ એ છે કે પર્યાવરણ અને જનહિત સાથે જોડાયેલા કેસોમાં પ્રક્રિયાત્મક ખામીઓના કારણે મોટી સંખ્યામાં અરજીઓ શરૂઆતના તબક્કે જ અટકી રહી હોય તો સામાન્ય નાગરિકો માટે ઉપલબ્ધ પર્યાવરણીય ન્યાય ખરેખર કેટલો અસરકારક છે? શું સરકાર એવી વ્યવસ્થા અંગે વિચારશે જેમાં યોગ્ય જનહિતના કેસો માત્ર પ્રક્રિયાત્મક ખામીઓને કારણે ન અટકે?
NGTની રચનાના મૂળ હેતુ સામે પરિણામો અંગે ચર્ચા
NGTની સ્થાપના જૂન 2010માં સંસદના કાયદા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેનો મુખ્ય હેતુ નાગરિકોને પર્યાવરણ સંબંધિત વિવાદોમાં અસરકારક અને ઝડપી ન્યાય ઉપલબ્ધ કરાવવાનો હતો. જોકે હાલના છ મહિનાના આંકડાઓએ તેના મૂળ હેતુ અને વાસ્તવિક પરિણામો વચ્ચેના અંતર અંગે ચર્ચા ઊભી કરી છે.
પૂર્વ કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી અને કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા જયરામ રમેશે પણ આ આંકડાઓ પર સવાલ ઉઠાવ્યા છે. તેમણે દાવો કર્યો છે કે છેલ્લા એક દાયકામાં મોદી સરકારે NGTને નબળું બનાવ્યું છે અને ટ્રિબ્યુનલને ફરી પોતાની ભૂમિકા મજબૂત કરવાની જરૂર છે. આ રાજકીય આક્ષેપ છે, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલા આંકડાઓ અંગે સરકાર તરફથી સ્પષ્ટતા જરૂરી બને છે.
સરકારને સવાલ છે કે NGTની સંસ્થાકીય ક્ષમતા, બેન્ચોની કાર્યક્ષમતા અને પર્યાવરણીય ન્યાયની પહોંચ અંગે છેલ્લા વર્ષોમાં કોઈ વ્યાપક સમીક્ષા કરવામાં આવી છે કે નહીં?
ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં
આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં NGTએ ગ્રેટ નિકોબાર દ્વીપ પર પ્રસ્તાવિત માળખાકીય પ્રોજેક્ટ્સને આપવામાં આવેલી પર્યાવરણીય મંજૂરીમાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટને લઈને સંરક્ષણવાદીઓએ અનેક મુદ્દા ઉઠાવ્યા હતા. તેમાં પ્રોજેક્ટનો વિસ્તાર કોસ્ટલ રેગ્યુલેશન ઝોન એટલે કે CRZ-I વિસ્તારમાં આવતો હોવાનો મુદ્દો પણ સામેલ હતો.
આ પરિસ્થિતિમાં સરકાર અને પર્યાવરણ સત્તાધીશો સામે સવાલ છે કે અત્યંત સંવેદનશીલ પર્યાવરણીય વિસ્તારોમાં મોટા પ્રોજેક્ટોને મંજૂરી આપતી વખતે પર્યાવરણીય જોખમોનું મૂલ્યાંકન કેટલું કડક કરવામાં આવે છે? અને જ્યારે જનહિત અથવા પર્યાવરણ પક્ષ તરફથી વાંધા ઉઠાવવામાં આવે છે, ત્યારે તેમની દલીલોનું નિષ્પક્ષ અને પૂરતું મૂલ્યાંકન થાય છે કે નહીં?
પર્યાવરણ ન્યાયની પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક બનશે?
NGTના જાન્યુઆરીથી જૂન 2026ના આંકડાઓ કોઈ એક કેસના પરિણામ કરતાં પણ મોટી સંસ્થાકીય ચર્ચા ઊભી કરે છે. પર્યાવરણ પક્ષની 16 અપીલોમાં શૂન્ય સફળતા અને પ્રોજેક્ટ પ્રસ્તાવકોની 51માંથી 30 અપીલમાં સફળતા વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ છે. સાથે જ 119માંથી 52 કેસો પ્રક્રિયાત્મક આધાર પર ફગાવાયા હોવાનો આંકડો પણ મહત્વનો છે.
હવે સરકાર સામે મુખ્ય સવાલ એ છે કે પર્યાવરણીય ન્યાય માટે રચાયેલી સંસ્થામાં જનહિતના કેસોની ગુણદોષ આધારિત સુનાવણી સુનિશ્ચિત કરવા માટે શું સુધારા કરવામાં આવશે? શું NGTની પ્રક્રિયાઓને સામાન્ય નાગરિકો માટે વધુ સરળ બનાવવામાં આવશે? અને પર્યાવરણ તથા વિકાસ વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં ટ્રિબ્યુનલની ભૂમિકા વધુ અસરકારક બને તે માટે સરકાર કયા પગલાં લેશે?
