NTF Report India: IIT-Bombayમાં 20 વર્ષીય દલિત વિદ્યાર્થી સાહિલ વાકોડેના મૃત્યુ બાદ વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ વચ્ચે ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સામાજિક ભેદભાવ, કેમ્પસ સંસ્કૃતિ અને વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્યને લઈને ફરી ગંભીર ચર્ચા શરૂ થઈ છે. આ દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને આત્મહત્યા નિવારણ માટે રચવામાં આવેલી નેશનલ ટાસ્ક ફોર્સ (NTF)ના વચગાળાના રિપોર્ટમાં ચોંકાવનારા આંકડા સામે આવ્યા છે. રિપોર્ટ અનુસાર 2018થી 2023 વચ્ચે IIT, IIM અને કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટીઓ સહિતની અગ્રણી ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાંથી પછાત સમુદાયોના 13,600થી વધુ વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ છોડી દીધો હતો.
કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટીઓમાં હજારો વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ છોડ્યો
NTFના 211 પાનાના વચગાળાના રિપોર્ટમાં સંસદીય સવાલોના જવાબોમાંથી મળેલા આંકડાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેના અનુસાર 2018થી 2023 વચ્ચે કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટીઓમાં OBC સમુદાયના 4,596, SC સમુદાયના 2,424 અને ST સમુદાયના 2,622 વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ છોડી દીધો હતો.
આ જ સમયગાળામાં IITમાં OBCના 2,066, SCના 1,068 અને STના 408 વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ છોડી દીધો. જ્યારે IIMમાં OBCના 163, SCના 188 અને STના 91 વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ અધવચ્ચે છોડ્યો હતો. આ આંકડાઓ કુલ મળીને 13,600થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચે છે.
અહીં સવાલ એ છે કે આટલી મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ કેમ છોડ્યો? શું સરકાર અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓએ આવા ડ્રોપઆઉટના કારણો અંગે કોઈ વ્યાપક અભ્યાસ કર્યો છે? અને જો કારણોમાં સામાજિક ભેદભાવ, આર્થિક મુશ્કેલી, શૈક્ષણિક દબાણ અથવા કેમ્પસમાં અલગાવ જેવી બાબતો સામેલ હોય તો તેને રોકવા માટે શું પગલાં લેવામાં આવ્યા છે?
સંસ્થાઓમાં ફેકલ્ટીની સામાજિક રચના પર પણ ચિંતા
NTFના રિપોર્ટમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં ફેકલ્ટીની સામાજિક રચનાને લઈને પણ અસમાનતા દર્શાવવામાં આવી છે. રિપોર્ટ અનુસાર ઉચ્ચ શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં 56 ટકા ફેકલ્ટી સામાજિક રીતે વિશેષાધિકાર ધરાવતા સમુદાયોમાંથી આવે છે.
IIT અને NIT જેવી Institutes of National Importanceમાં આ તફાવત વધુ સ્પષ્ટ હોવાનું રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે. અહીં માત્ર 7.57 ટકા ફેકલ્ટી SC સમુદાયમાંથી અને 1.91 ટકા ST સમુદાયમાંથી આવે છે, જ્યારે 67.71 ટકા ફેકલ્ટી વિશેષાધિકાર ધરાવતા સમુદાયોની પૃષ્ઠભૂમિમાંથી આવે છે.
શું કેન્દ્ર સરકાર અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ ફેકલ્ટીની સામાજિક વિવિધતા અંગે નિયમિત ડેટા જાહેર કરશે? શું પછાત સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓને માત્ર પ્રવેશ આપવો પૂરતો છે કે પછી તેમને સમાન શૈક્ષણિક અને સામાજિક વાતાવરણ મળે તેની પણ જવાબદારી સંસ્થાઓની નક્કી કરવામાં આવશે?
‘વાઇબ ચેક’ અને કેમ્પસ કલ્ચર અંગે NTFની ચિંતા
NTFએ પોતાના રિપોર્ટમાં કેમ્પસમાં પ્રચલિત અનૌપચારિક સંસ્કૃતિ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. રિપોર્ટમાં એવા અહેવાલોનો ઉલ્લેખ છે જેમાં જણાવાયું છે કે કેટલીક સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી કહેવાતા ‘વાઇબ ચેક’માં ખરા ઉતરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.
પછાત સમુદાયોમાંથી આવતા વિદ્યાર્થીઓ ઘણી વખત આવા અનૌપચારિક સામાજિક માપદંડોમાં ફિટ ન બેસતા હોવાના કારણે બહિષ્કાર અને અલગતાનો સામનો કરી શકે છે. આવી સ્થિતિ વિદ્યાર્થીના શૈક્ષણિક જીવન ઉપરાંત તેના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પણ અસર કરી શકે છે.
સરકાર સામે સવાલ છે કે દેશની પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓમાં આવા અનૌપચારિક ભેદભાવની ઓળખ અને ફરિયાદ માટે અસરકારક વ્યવસ્થા કેમ ન હોવી જોઈએ? શું કેમ્પસમાં સામાજિક સમાવેશ અંગે સ્વતંત્ર ઓડિટ અથવા નિયમિત મૂલ્યાંકન કરવાની વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવશે?
IIT-Bombayના સાહિલ વાકોડે કેસ બાદ ફરી ઉઠ્યા સવાલ
આ ચર્ચા વચ્ચે IIT-Bombayના 20 વર્ષીય દલિત વિદ્યાર્થી સાહિલ વાકોડેના મૃત્યુ બાદ સંસ્થાની ભૂમિકા પર પણ સવાલો ઉઠ્યા છે. ભારે વિરોધ અને ટીકા બાદ IIT-Bombayએ 21 સપ્ટેમ્બરે પોતાના અગાઉના નિવેદનો માટે માફી માંગી હતી.
સંસ્થાએ અગાઉ જણાવ્યું હતું કે સાહિલને મધ્યસત્ર પરીક્ષા દરમિયાન મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ કરતા પકડવામાં આવ્યો હતો અને તેની સામે કોઈ શિસ્તભંગની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી નહોતી. જોકે વિદ્યાર્થીઓ અને સાહિલના માતા-પિતાએ સંસ્થા પર જાતિ આધારિત ભેદભાવ અને અપમાનજનક વર્તનના આરોપ લગાવ્યા છે. તેમણે સાહિલના મૃત્યુ સાથે આ પરિસ્થિતિઓના સંબંધ અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની NTF બાદ હવે સરકારની જવાબદારી શું?
સુપ્રીમ કોર્ટે 2023માં IIT-Delhiમાં બે વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા સાથે જોડાયેલા કેસની સુનાવણી દરમિયાન NTFની રચના કરી હતી. આ કેસમાં પોલીસ દ્વારા કથિત રીતે FIR નોંધવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હોવાનો મુદ્દો પણ સામે આવ્યો હતો. માર્ચ 2025માં વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને આત્મહત્યા નિવારણના મુદ્દા પર NTFની કામગીરી આગળ વધી.
હવે NTFના વચગાળાના રિપોર્ટમાં સામે આવેલા 13,600થી વધુ ડ્રોપઆઉટના આંકડા સરકાર અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ સવાલ ઊભો કરે છે. શું દરેક સંસ્થામાં વિદ્યાર્થીઓની ફરિયાદ વ્યવસ્થા ખરેખર સ્વતંત્ર અને અસરકારક છે? શું SC, ST અને OBC વિદ્યાર્થીઓના ડ્રોપઆઉટના કારણો જાહેર કરવામાં આવશે? અને સૌથી મહત્વનું, પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓમાં પ્રવેશ પછી પણ વિદ્યાર્થીઓને ભેદભાવ, અલગાવ અને માનસિક દબાણથી સુરક્ષિત રાખવાની જવાબદારી નક્કી કરવા માટે સરકાર કયા નક્કર પગલાં લેશે?
