ECINet Seema Khanna: ચૂંટણી પંચની ડિજિટલ વ્યવસ્થા ECINet અને મતદાર યાદીના સંચાલનને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદે હવે પંચની આંતરિક કામગીરી અંગે પણ સવાલો ઊભા કર્યા છે. આ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં ચૂંટણી પંચના Director General (IT) સીમા ખન્નાનું નામ છે. અહેવાલો અનુસાર, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ સવાલ કર્યો છે કે IT વિભાગની કામગીરીને કારણે જમીની સ્તરે કામ કરતા Electoral Registration Officers (EROs)ની વૈધાનિક સત્તા અને સિસ્ટમ સુધીની પહોંચ મર્યાદિત થઈ રહી છે કે કેમ.
સીમા ખન્ના કોણ છે અને તેમની જવાબદારી શું છે?
સીમા ખન્ના 2025માં National Informatics Centre (NIC)માંથી ડેપ્યુટેશન પર ચૂંટણી પંચમાં આવ્યા હતા. તેઓ પંચની IT અને ડિજિટલ વ્યવસ્થાની દેખરેખ સાથે જોડાયેલી મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી સંભાળે છે. 22 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ ચૂંટણી પંચે ECINet લોન્ચ કર્યું હતું. તેનો હેતુ પંચની 40થી વધુ એપ્સ અને પોર્ટલ્સને એક જ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ સાથે જોડવાનો હતો.
ECINetને રજૂ કરતી વખતે તેને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા, વિશ્વસનીયતા અને લોકોનો વિશ્વાસ વધારવા માટેનું ટેક્નોલોજી પ્લેટફોર્મ ગણાવવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ હવે પ્રશ્ન એ છે કે ડિજિટલ સિસ્ટમને કેન્દ્રમાં લાવવાની પ્રક્રિયામાં શું મતદાર યાદી અંગે કાયદા દ્વારા સત્તા આપવામાં આવેલા સ્થાનિક અધિકારીઓની કામગીરી પર કોઈ ટેક્નિકલ મર્યાદા ઊભી થઈ છે?
EROની વૈધાનિક સત્તા સામે ડિજિટલ સિસ્ટમનો સવાલ
મતદાર યાદી તૈયાર કરવી, નામ ઉમેરવા, સુધારા કરવા અને નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયામાં EROની મહત્વપૂર્ણ વૈધાનિક ભૂમિકા છે. Representation of the People Act, 1950 અને Registration of Electors Rules, 1960 હેઠળ ERO મતદાર યાદી સંબંધિત દાવા અને વાંધાઓ પર નિર્ણય લે છે.
વિવાદ એ છે કે જો ERO કાયદા હેઠળ કોઈ નિર્ણય લઈ શકે છે પરંતુ તે નિર્ણયને ડિજિટલ સિસ્ટમમાં અમલમાં મૂકવાની સત્તા અથવા સુવિધા તેમની પાસે ન હોય, તો કાયદાકીય સત્તા અને ટેક્નિકલ નિયંત્રણ વચ્ચે અંતર ઊભું થઈ શકે છે. સરકાર અને ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે કાયદા દ્વારા સત્તા ધરાવતા અધિકારીના નિર્ણયને કોઈ IT સિસ્ટમ કેવી રીતે રોકી શકે અને આવી સ્થિતિમાં અંતિમ જવાબદારી કોની રહે છે?
ગોવાના 97 મતદારોનો મામલો કેમ મહત્વનો?
આ વિવાદમાં ગોવાના 97 મતદારોનો મામલો મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ તરીકે સામે આવ્યો છે. અહેવાલ મુજબ, સ્થાનિક ERO સ્તરે તપાસ બાદ આ 97 મતદારોને મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા યોગ્ય માનવામાં આવ્યા હતા. જોકે, તેમને અંતિમ યાદીમાં સામેલ કરવાની પ્રક્રિયામાં સિસ્ટમ સંબંધિત મુશ્કેલી આવી હતી.
ગોવાના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની કચેરીએ 11થી 17 ફેબ્રુઆરી વચ્ચે આ સમસ્યા અંગે ચૂંટણી પંચને આઠ વખત ઈમેલ કર્યા હતા. આ કમ્યુનિકેશનમાં વરિષ્ઠ નાયબ ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ ભારતીને સંબોધવામાં આવ્યા હતા અને સીમા ખન્નાને પણ તેની નકલ મોકલવામાં આવી હતી. અહેવાલ મુજબ, નાયબ ચૂંટણી કમિશનર સંજય કુમારે પણ IT સિસ્ટમને કારણે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશોના અમલમાં અડચણ ન આવે તે માટે સૂચના આપી હતી.
ECINet પહેલાંથી જ ઉઠી રહ્યા હતા સવાલ
આ મુદ્દો માત્ર જાન્યુઆરી 2026માં ECINet લોન્ચ થયા પછીનો નથી. અહેવાલ મુજબ, 4 નવેમ્બર 2025ના રોજ સંજય કુમારે સીમા ખન્ના સહિત વરિષ્ઠ અધિકારીઓને લખ્યું હતું કે ERO, DEO અને CEOની વૈધાનિક કામગીરી કાયદા અનુસાર જ થવી જોઈએ અને IT સિસ્ટમ તેમાં અવરોધરૂપ ન બનવી જોઈએ.
ત્યારબાદ 2 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ પણ સમાન પ્રકારની ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. આથી સવાલ એ ઊભો થાય છે કે જો ECINetના ઔપચારિક લોન્ચ પહેલાં જ સિસ્ટમ અને વૈધાનિક સત્તા વચ્ચેના સંકલન અંગે ચિંતા વ્યક્ત થઈ હતી, તો તેને દૂર કરવા માટે ચૂંટણી પંચે શું પગલાં લીધાં?
બે ચૂંટણી કમિશનરોએ પણ લખ્યા પત્રો
ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ પણ મતદાર ડેટાના વધતા કેન્દ્રીકરણ અને સ્થાનિક અધિકારીઓની સિસ્ટમ સુધીની પહોંચ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. બંનેએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર અને કેબિનેટ સચિવ ટી.વી. સોમનાથનને પત્ર લખ્યા હોવાનું જણાવાયું છે.
મુખ્ય સવાલ એ છે કે શું DG (IT) જેવા અધિકારીને EROની કાયદાકીય સત્તા અથવા સિસ્ટમ ઍક્સેસને મર્યાદિત કરવાનો કોઈ વૈધાનિક અધિકાર છે? જો નથી, તો આવી મર્યાદા કેવી રીતે ઊભી થઈ? અને જો છે, તો તેનો કાનૂની આધાર કયો છે?
વિપક્ષના આરોપો અને ચૂંટણી પંચનું સ્પષ્ટીકરણ
ECINetનો મુદ્દો હવે રાજકીય ચર્ચાનો ભાગ પણ બન્યો છે. વિપક્ષી પક્ષોએ સીમા ખન્ના અને જ્ઞાનેશ કુમારની ભૂમિકા અંગે સવાલ ઉઠાવ્યા છે અને મતદાર યાદીના ડિજિટલ નિયંત્રણના કેન્દ્રીકરણ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. કેટલાક રાજકીય નેતાઓએ સોફ્ટવેરના બેકએન્ડ કંટ્રોલ અને AIના ઉપયોગ અંગે પણ આરોપો લગાવ્યા છે.
બીજી તરફ ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે ECINet વિકેન્દ્રીકૃત વ્યવસ્થા હેઠળ કામ કરે છે અને મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની વૈધાનિક જવાબદારી સંબંધિત રાજ્ય તથા વિધાનસભા મતવિસ્તારના અધિકારીઓ પાસે જ છે. પંચના જણાવ્યા મુજબ EROને પોતાની કાયદાકીય જવાબદારીઓ નિભાવવા માટે જરૂરી અને સતત ડિજિટલ ઍક્સેસ આપવામાં આવે છે.
Form 7 અને રોલબૅક મુદ્દે પંચનો જવાબ
ગોવાના મામલે ચૂંટણી પંચે જણાવ્યું છે કે ECINetમાં Form 7 મારફતે કોઈ મતદારનું નામ દૂર થયા બાદ તેને રોલબૅક કરવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ નહોતી. જોકે પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ ટેક્નિકલ બાબતને આધારે મતદાર યાદી બનાવવાની સમગ્ર પ્રક્રિયા કેન્દ્રીકૃત થઈ ગઈ હોવાનું માનવું યોગ્ય નથી.
અહીં સરકાર અને ચૂંટણી પંચ સામે સીધો સવાલ છે: જો કોઈ ERO કાયદેસર તપાસ કરીને મતદારને યોગ્ય ઠેરવે, પરંતુ સિસ્ટમ તે નિર્ણયને અમલમાં મૂકવાની મંજૂરી ન આપે, તો શું આ વ્યવસ્થા કાયદાની ભાવનાને અનુરૂપ છે? અને ભવિષ્યમાં આવા 97 કે તેથી વધુ મતદારોને ટેક્નિકલ કારણોસર મુશ્કેલી ન પડે તેની ખાતરી કોણ કરશે?
સીમા ખન્નાની ભૂમિકા અંગે અંતિમ સવાલો
ECINet વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો કોઈ એક અધિકારી વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર છે કે નહીં તેનાથી આગળનો છે. પ્રશ્ન એ છે કે ડિજિટલ ચૂંટણી વ્યવસ્થા અને કાયદાકીય સત્તાઓ વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન છે કે નહીં. સીમા ખન્નાના નેતૃત્વ હેઠળના IT વિભાગની કામગીરી અંગે જો બે ચૂંટણી કમિશનરોએ લેખિત ચિંતા વ્યક્ત કરી હોય, તો તે અંગે સંપૂર્ણ સ્પષ્ટતા અને દસ્તાવેજી જવાબ જાહેર થવો જરૂરી છે.
સરકાર અને ચૂંટણી પંચે જણાવવું પડશે કે EROની વૈધાનિક સત્તા અંતિમ છે કે તેને લાગુ કરવાનું નિયંત્રણ કોઈ કેન્દ્રીય IT સિસ્ટમ પાસે છે? જો ટેક્નિકલ સિસ્ટમમાં ખામી કે મર્યાદા હોય તો જવાબદારી કોની નક્કી થશે? અને સૌથી મહત્વનું, મતદાર યાદી અંગેનો દરેક કાયદેસર નિર્ણય ટેક્નિકલ અવરોધ વિના અમલમાં આવે તેની ખાતરી માટે શું વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે?
