NMC HoD Rotation Controversy: નેશનલ મેડિકલ કમિશન (NMC) દ્વારા તબીબી કોલેજોમાં વિભાગીય વડા (HoD) માટે દર ત્રણ વર્ષે ફરજિયાત રોટેશનનો જે પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો, તે હવે સવાલોના ઘેરામાં છે. પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ મેડિકલ એજ્યુકેશન બોર્ડ (PGMEB) એ હિતધારકોના તીવ્ર વિરોધ બાદ આ નિયમ પર પુનર્વિચાર કરવાની ભલામણ કરી છે. એક સમય હતો જ્યારે નિવૃત્તિ સુધી વરિષ્ઠ પ્રોફેસર જ વિભાગના વડા રહેતા હતા, પરંતુ NMC ના આ નવા પ્રસ્તાવ મુજબ સિનિયોરિટીના આધારે હોદ્દો રોટેટ કરવાનો હતો. જોકે, આ બદલાવને શિક્ષણ જગતમાંથી જ મોટો ફટકો પડ્યો છે. NMC ને મળેલા ૪૨૧ પ્રતિસાદોમાંથી આશ્ચર્યજનક રીતે ૫૯ ટકા લોકોએ આ પ્રસ્તાવનો વિરોધ કર્યો છે. આ વિરોધ માત્ર બદલાવનો નથી, પરંતુ NMC ની તે નીતિઓ સામે છે જે જમીની હકીકતથી દૂર હોય તેવું લાગે છે.
સંસ્થાકીય સ્વાયત્તતા પર પ્રહાર: શું NMC વહીવટી લકવો પેદા કરી રહ્યું છે?
નિષ્ણાતો અને ફેકલ્ટી સભ્યોનું માનવું છે કે ફરજિયાત રોટેશનનો આ નિયમ તબીબી કોલેજોની કાર્યક્ષમતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. શિક્ષણ અને સંશોધન જેવા ગંભીર વિષયોમાં નેતૃત્વની સ્થિરતા અનિવાર્ય છે, પરંતુ ત્રણ વર્ષની સમયસીમા તેને ખતમ કરી શકે છે. ડૉ. કબીર સરદાના જેવા નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે આ પ્રસ્તાવ લાગુ કરવાથી ‘વહીવટી લકવો’ (administrative paralysis) પેદા થશે. જ્યારે કોઈપણ વડાને ખબર હોય કે ત્રણ વર્ષ પછી તેમને હટાવી જ દેવામાં આવશે, ત્યારે તેઓ કોઈ કડક વહીવટી નિર્ણય લેવાનું ટાળશે. આ પ્રકારની નીતિઓ સંસ્થાની આંતરિક લોકશાહીને સુધારવાને બદલે માત્ર આંતરિક રાજનીતિ અને જૂથબંધીને પ્રોત્સાહન આપશે. શું NMC ને આ વાતનો અંદાજ નહોતો, કે પછી તે સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ પર દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે?
સિનિયોરિટી વિરુદ્ધ મેરિટ: નેતૃત્વની સાચી પસંદગી કોણ કરશે?
NMC નો પ્રસ્તાવ મુખ્યત્વે ‘સિનિયોરિટી’ આધારિત રોટેશન પર ભાર મૂકતો હતો, જેનો મોટો વર્ગ વિરોધ કરી રહ્યો છે. ટીકાકારોનો તર્ક છે કે HoD જેવી જવાબદાર પોસ્ટ માત્ર સીનિયર હોવાને આધારે ન આપવી જોઈએ. તેમાં વહીવટી કુશળતા, શિક્ષણનો અનુભવ અને સંશોધન (Research) જેવી બાબતોને પ્રાધાન્ય મળવું જોઈએ. PGMEB એ હવે ‘મેરિટ-કમ-સિનિયોરિટી’ ફ્રેમવર્કનું સૂચન કર્યું છે, જે દર્શાવે છે કે કમિશનને કદાચ પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થયો છે. AIIMS જેવી મોટી સંસ્થાઓ, જે પોતાની ક્ષમતા માટે જાણીતી છે, તે પણ આંધળુકિયા રોટેશનને બદલે વ્યક્તિની કામગીરી પર વધુ વિશ્વાસ મૂકે છે. સ્પષ્ટ છે કે NMC ની આ ‘વન સાઈઝ ફીટ્સ ઓલ’ પોલિસી તબીબી શિક્ષણના માળખા સાથે સુસંગત નથી.
પ્રસ્તાવના સમર્થકો, જેમાં કેટલાક યુવા ફેકલ્ટી સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે, દલીલ કરે છે કે રોટેશનથી સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ ઘટશે. ડૉ. અમરિન્દર સિંહ મલ્હી જેવા લોકોનું માનવું છે કે જૂના વરિષ્ઠ જૂથો નેતૃત્વ પરિવર્તનથી ડરે છે. જોકે, આ સિક્કાની એક જ બાજુ છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે જ્યારે રોટેશન મિકેનિકલ બની જાય, ત્યારે તે શિક્ષણની ગુણવત્તા પર અસર કરે છે. એક એસોસિએટ પ્રોફેસર જે હજુ શીખી રહ્યા છે, તેઓ પોતાનાથી વરિષ્ઠ પ્રોફેસરને હેન્ડલ કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવી શકે છે, જેનાથી વિભાગમાં પદાનુક્રમિત તણાવ અને વિવાદો વધે છે. શું બદલાવના નામે લેવાયેલા આ નિર્ણયો ખરેખર શિક્ષણમાં સુધારો લાવશે, કે પછી માત્ર સત્તાના નવા ઝઘડાઓને જન્મ આપશે?
કર્ણાટકનો કિસ્સો અને સુપ્રીમ કોર્ટની દખલ
આ આખો મુદ્દો માત્ર કાગળ પર નથી રહ્યો, પરંતુ કાનૂની લડાઈમાં પણ ફેરવાઈ ગયો છે. કર્ણાટકમાં જ્યારે સરકારે હોદ્દાઓનું રોટેશન ફરજિયાત કર્યું, ત્યારે હુબલીની KIMS કોલેજના પ્રોફેસરોએ કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ આ મામલે NMC ને પક્ષકાર બનાવવું પડ્યું છે, જે સાબિત કરે છે કે આ બાબત કેટલી સંવેદનશીલ છે. ૧૯ મે ૨૦૨૬ ની સુનાવણીમાં NMC એ પોતાનો બચાવ કરતા કહ્યું કે રોટેશનનો નિર્ણય સંસ્થાઓ પર છોડી દેવો જોઈએ. આ નિવેદન સ્પષ્ટ કરે છે કે NMC પોતે પણ હવે આ પ્રસ્તાવ પર એકમત નથી. જે નીતિઓથી શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં અસ્થિરતા આવે, તેને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ બચાવવી મુશ્કેલ બની રહી છે.
ભવિષ્યનો માર્ગ
અંતે, શિક્ષણ જગત એક એવા મોડેલની માંગ કરી રહ્યું છે જ્યાં પ્રતિભા અને અનુભવ બંનેને માન મળે. ડૉ. દત્તાત્રી જેવા અસરગ્રસ્ત ડોક્ટરોનું કહેવું છે કે તેઓ મેરિટની વિરુદ્ધ નથી, પરંતુ મનસ્વી રીતે લાગુ કરાયેલા ‘મિકેનિકલ રોટેશન’ ના વિરોધી છે. અત્યારે સમગ્ર દેશની તબીબી કોલેજોમાં આ પ્રસ્તાવને લઈને ભારે અસંતોષ છે. NMC ના ચેરમેન અભિજાત શેઠ ભલે કહેતા હોય કે ચર્ચા ચાલુ છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આખા મામલામાં સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા દાવ પર છે. જો NMC શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારવા માંગતું હોય તો તેણે ઉપરથી લાદેલા નિર્ણયોને બદલે વાસ્તવિક જમીની પરિસ્થિતિઓનો સ્વીકાર કરવો પડશે. શું મેડિકલ શિક્ષણને રાજનીતિના અખાડા બનતા અટકાવી શકાશે? એ તો આવનારો સમય જ કહેશે.
આ પણ વાંચો:
