WhatsApp Username Feature: વોટ્સએપ દ્વારા તાજેતરમાં રજૂ કરવામાં આવેલું નવું ‘યુઝરનેમ’ ફીચર અત્યારે ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યું છે. કંપનીનો દાવો છે કે આ ફીચર વપરાશકર્તાઓની પ્રાઈવસી વધારવા માટે છે, જેથી તેઓ પોતાનો ફોન નંબર શેર કર્યા વિના અન્ય લોકો સાથે વાતચીત કરી શકે. પરંતુ ભારત સરકાર આ ફીચરને લઈને ભારે ચિંતિત છે. સરકારી સૂત્રોનું માનવું છે કે આ સુવિધાને કારણે ઓનલાઈન ફ્રોડ અને સાયબર અપરાધોનું પ્રમાણ વધી શકે છે. વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓએ સંકેત આપ્યા છે કે જો આ ફીચર ડિજિટલ સુરક્ષા માટે જોખમી સાબિત થશે, તો મેટા (વોટ્સએપની માલિકીની કંપની) ને નોટિસ ફટકારવામાં આવી શકે છે. આ ચિંતાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ભારતમાં ફોન નંબર માત્ર એક સંપર્ક માધ્યમ નથી, પરંતુ તે બેંક એકાઉન્ટ, યુપીઆઈ આઈડી અને આધાર કાર્ડ જેવા મહત્વના દસ્તાવેજો સાથે જોડાયેલો હોય છે.
ફીચરની પાછળનો હેતુ અને તેની કાર્યપદ્ધતિ
વોટ્સએપે આ ફીચરનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વપરાશકર્તાઓને પોતાની અંગત વિગતો સુરક્ષિત રાખવાનો ગણાવ્યો છે. હવે યુઝર્સ સેટિંગ્સમાં જઈને પોતાનું યુઝરનેમ રિઝર્વ કરી શકશે, જે ૩ થી ૩૫ કેરેક્ટરનું હોઈ શકે છે. આમાં નાના અક્ષરો, નંબર, અંડરસ્કોર અને ડોટનો ઉપયોગ કરી શકાશે. કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર, અહીં કોઈ સાર્વજનિક ડિરેક્ટરી નહીં હોય, જેનો અર્થ છે કે અજાણી વ્યક્તિ તમારી પ્રોફાઈલ સર્ચ કરી શકશે નહીં. કોઈ તમને ત્યારે જ મેસેજ કરી શકશે જો તેની પાસે તમારું સાચું યુઝરનેમ હોય. વધુ સુરક્ષા માટે એક ઓપ્શનલ ‘યુઝરનેમ કી’ અથવા પિનની સુવિધા પણ આપવામાં આવી છે, જે પાસકોડ તરીકે કામ કરશે. જે લોકો પાસે તમારો નંબર પહેલેથી જ સેવ છે, તેઓ તો તમને પહેલાની જેમ જ શોધી શકશે, પરંતુ નવા સંપર્કો માટે તમારો નંબર ગુપ્ત રહેશે.
સરકારની ચિંતા: શું ટેલિગ્રામ જેવી સ્થિતિ સર્જાશે?
સરકારની આ ચિંતા પાછળનું એક મોટું કારણ તાજેતરમાં ટેલિગ્રામ પર લેવાયેલા કડક પગલાં છે. NEET-UG પરીક્ષામાં થયેલા કૌભાંડ અને ગેરરીતિઓમાં ટેલિગ્રામની ચેનલોનો દુરુપયોગ થયાનું બહાર આવતા સરકારે તેને કામચલાઉ ધોરણે બ્લોક કર્યું હતું. ટેલિગ્રામમાં અતિશય અનામી (Anonymity) હોવાને કારણે પોલીસ માટે ગુનેગારોને ટ્રેક કરવા મુશ્કેલ બની જાય છે. ગૃહ મંત્રાલયે તો ટેલિગ્રામને “નવું ડાર્ક વેબ” સુધી કહી દીધું છે. હવે સરકાર ડરી રહી છે કે વોટ્સએપના નવા ફીચરથી પણ આવું જ ન થાય. જો ગુનેગારો યુઝરનેમ દ્વારા એકબીજા સાથે વાત કરશે અને વારંવાર પોતાની ઓળખ બદલશે, તો તપાસ એજન્સીઓ માટે સાયબર ફ્રોડના મૂળ સુધી પહોંચવું લગભગ અશક્ય બની જશે.
મહિલાઓની સુરક્ષા અને ટ્રેસેબિલિટીનો મુદ્દો
ટેકનોલોજી પોલિસીના જાણકારો માને છે કે આ ફીચરના ફાયદા અને ગેરફાયદા બંને છે. વકીલ ધ્રુવ ગર્ગના મતે, આ ફીચર મહિલાઓ માટે ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે, જેમને અજાણ્યા લોકો વોટ્સએપ ચેટ દ્વારા નંબર મેળવીને વારંવાર કોલ કે મેસેજ કરીને પરેશાન કરતા હોય છે. યુઝરનેમથી આ જોખમ ઘટશે. પરંતુ તેની સામે મોટું જોખમ ‘સ્પૂફિંગ’ (Spoofing) નું છે. કોઈ અપરાધી તમારા મિત્રના યુઝરનેમ જેવું જ મળતું આવતું નામ બનાવીને તમારી સાથે સંપર્ક કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. ટ્રેસેબિલિટી એટલે કે ગુનેગારને ટ્રેક કરવાની ક્ષમતા આ ફીચરથી નબળી પડી શકે છે. જો કોઈ યુઝર ગુનો કરીને પોતાનું હેન્ડલ બદલી નાખે, તો પીડિત પાસે માત્ર એક એવું નામ રહી જશે જેની કોઈ સત્તાવાર ઓળખ નથી.
સાયબર તપાસકર્તાઓનો માથાનો દુખાવો
દિલ્હી પોલીસ અને અમદાવાદ ક્રાઈમ બ્રાન્ચના સાયબર અધિકારીઓ આ ફીચરને લઈને ભારે અસંતોષ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. અત્યાર સુધી પોલીસ માટે શંકાસ્પદોને ટ્રેક કરવામાં ફોન નંબર એક મોટી કડી સમાન હતા. હવે, જો માત્ર યુઝરનેમ જ ઓળખ હશે, તો તે સાયબર ફ્રોડ માટે એક અભેદ્ય દીવાલ બની જશે. ખાસ કરીને ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ જેવા કૌભાંડોમાં જ્યાં ગુનેગારો પોલીસ કે સીબીઆઈ અધિકારી બનીને છેતરે છે, ત્યાં આ બદલી શકાય તેવા હેન્ડલ્સ તેમને પોલીસની પકડથી દૂર રાખવામાં મદદ કરશે. અધિકારીઓનું કહેવું છે કે મેટા ભલે તપાસમાં સહયોગ આપે, પરંતુ જો પ્રાઈમરી ડેટા જ અનામી હશે, તો તપાસની ગતિ ખૂબ જ ધીમી થઈ જશે.
મેટા ઇકોસિસ્ટમ અને સંભવિત જોખમો
એક મહત્વનો તફાવત એ છે કે સિગ્નલ જેવી એપ્સમાં યુઝરનેમ એકાઉન્ટથી એકવાર છૂટા પડ્યા પછી ફરીથી ટ્રેક કરવા મુશ્કેલ છે, જ્યારે વોટ્સએપમાં ફોન નંબર હંમેશા બેકએન્ડમાં મુખ્ય ઓળખ તરીકે રહેશે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો વોટ્સએપ નંબરની જગ્યાએ સંપૂર્ણ અનામ હેન્ડલ લાવ્યું હોત તો સ્થિતિ વધુ ગંભીર હોત, પણ હાલમાં તે નંબર ઉપર એક લેયર છે. આમ છતાં, યુઝરનેમમાં થતા ફેરફારો ૧૪ દિવસ સુધી એકાઉન્ટ સાથે સંકળાયેલા રહે છે, જે કદાચ તપાસ માટે ઉપયોગી થઈ શકે. પરંતુ શું ૧૪ દિવસ પૂરતા છે? આ પ્રશ્ન હજુ પણ તપાસ એજન્સીઓ માટે ચિંતાનો વિષય છે.
સંતુલન જાળવવું જરૂરી
વોટ્સએપનું આ ફીચર પ્રાઈવસી અને સુરક્ષા વચ્ચેની પાતળી રેખા પર ચાલી રહ્યું છે. યુઝર્સ માટે આ પોતાની ઓળખ છુપાવવા માટે સારી તક છે, પરંતુ સાયબર દુનિયામાં આ સુવિધાનો દુરુપયોગ થવાની શક્યતા નકારી શકાય તેમ નથી. ટેલિગ્રામના અનુભવ પછી ભારત સરકાર હવે કોઈ પણ જોખમ લેવાના મૂડમાં નથી. આશા છે કે મેટા સરકારની ચિંતાઓને સમજીને સુરક્ષાના વધારાના સ્તરો ઉમેરશે, જેથી સામાન્ય યુઝરની પ્રાઈવસી પણ જળવાય અને ગુનેગારોને કાયદાના રક્ષણ હેઠળ પકડવા પણ સરળ રહે.
આ પણ વાંચો:
