Rahul Gandhi Savarkar Case: કોંગ્રેસ સાંસદ અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીને હિન્દુત્વ વિચારક વિનાયક દામોદર સાવરકર અંગે કરેલી ટિપ્પણીના મામલે સુપ્રીમ કોર્ટે મોટી કાનૂની રાહત આપી છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે ઉત્તર પ્રદેશની નીચલી અદાલતમાં ચાલી રહેલી ફોજદારી કાર્યવાહી તેમજ રાહુલ ગાંધી સામે જારી કરાયેલા સમન્સને રદ કરી દીધા છે. કોર્ટે આ નિર્ણય કેસ ચલાવવા માટે જરૂરી કાયદાકીય મંજૂરી લેવામાં આવી ન હોવાના આધાર પર આપ્યો છે.
જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને શીલ નાગુની બેન્ચનો નિર્ણય
જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ શીલ નાગુની બેન્ચે રાહુલ ગાંધીની અરજી પર સુનાવણી દરમિયાન ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા સોગંદનામાને ધ્યાનમાં લીધું. બેન્ચે નોંધ્યું કે સોગંદનામામાં રાહુલ ગાંધી સામે કેસ ચલાવવા માટે જરૂરી મંજૂરી આપવામાં આવી હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું નથી. આ કાયદાકીય ખામીના કારણે મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા અગાઉ પસાર કરવામાં આવેલા આદેશોને રદ કરવામાં આવ્યા.
કેસમાં જરૂરી સરકારી મંજૂરીનો મુદ્દો બન્યો નિર્ણાયક
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે રાહુલ ગાંધી સામે ભારતીય દંડ સંહિતા હેઠળની ગંભીર કલમો મુજબ કાર્યવાહી શરૂ કરતા પહેલાં જરૂરી કાયદાકીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી કે નહીં. બેન્ચે કહ્યું કે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારના સોગંદનામામાં આવી મંજૂરીનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. તેથી નીચલી અદાલત દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી કાર્યવાહી કાયદાની દૃષ્ટિએ આગળ ચલાવી શકાય નહીં.
17 નવેમ્બર 2022ના નિવેદનથી શરૂ થયો હતો વિવાદ
આ સમગ્ર વિવાદ 17 નવેમ્બર 2022ના રોજ રાહુલ ગાંધીની ભારત જોડો યાત્રા દરમિયાન આપવામાં આવેલા એક નિવેદનથી શરૂ થયો હતો. રાહુલ ગાંધીએ સાવરકર અંગે ટિપ્પણી કરતા તેમના પર અંગ્રેજો સાથે સહયોગ કરવાનો અને બ્રિટિશ સરકાર પાસેથી પેન્શન મેળવવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. આ નિવેદન બાદ તેમના વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશમાં ફોજદારી ફરિયાદ દાખલ કરવામાં આવી હતી.
ફરિયાદકર્તાએ સમાજમાં નફરત ફેલાવવાનો આરોપ મૂક્યો
અધિવક્તા નૃપેન્દ્ર પાંડેએ રાહુલ ગાંધી સામે ફરિયાદ દાખલ કરી હતી. ફરિયાદમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે રાહુલ ગાંધીનું નિવેદન સમાજમાં નફરત અને વિવિધ જૂથો વચ્ચે દુશ્મની વધારી શકે તેવું હતું. ફરિયાદકર્તાએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે મહાત્મા ગાંધી સહિતના નેતાઓએ સાવરકરને દેશભક્ત તરીકે માન્યતા આપી હતી.
IPCની કલમ 153A અને 505 હેઠળ ફરિયાદ
રાહુલ ગાંધી સામે તે સમયે લાગુ ભારતીય દંડ સંહિતા એટલે કે IPCની કલમ 153A અને 505 હેઠળ કાર્યવાહી માંગવામાં આવી હતી. કલમ 153A વિવિધ જૂથો વચ્ચે દુશ્મની, વૈમનસ્ય અથવા અણબનાવ વધારવા સાથે સંબંધિત હતી, જ્યારે કલમ 505 જાહેર વ્યવસ્થા અને લોકોમાં ભય અથવા ઉશ્કેરાટ પેદા કરી શકે તેવા નિવેદનો સાથે સંબંધિત હતી.
જૂન 2023થી ડિસેમ્બર 2024 સુધી કાનૂની કાર્યવાહી આગળ વધી
જૂન 2023માં અપર મુખ્ય ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટની અદાલતે નૃપેન્દ્ર પાંડેની ફરિયાદ ફગાવી દીધી હતી. જોકે ફરિયાદકર્તાએ આ નિર્ણયને સત્ર અદાલતમાં પડકાર્યો. સત્ર અદાલતે તેમની અરજી સ્વીકારી અને મામલો ફરી મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટમાં મોકલ્યો. ત્યારબાદ ડિસેમ્બર 2024માં લખનઉની મેજિસ્ટ્રેટ અદાલતે રાહુલ ગાંધી સામે પ્રથમ દૃષ્ટિએ કેસ બને છે તેમ માનીને સમન્સ જારી કર્યું હતું.
અલાહાબાદ હાઈકોર્ટથી રાહત ન મળ્યા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચ્યા
રાહુલ ગાંધીએ નીચલી અદાલતની કાર્યવાહી સામે હાઈકોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો. 4 એપ્રિલ 2025ના રોજ અલાહાબાદ હાઈકોર્ટના જસ્ટિસ સુભાષ વિદ્યાર્થીની બેન્ચે તેમને તાત્કાલિક રાહત આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. હાઈકોર્ટે તેમને CrPCની કલમ 397 હેઠળ સત્ર અદાલતમાં કાયદાકીય ઉપાય મેળવવાનો વિકલ્પ દર્શાવ્યો હતો. ત્યારબાદ રાહુલ ગાંધી આ મામલો લઈને સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચ્યા.
સુપ્રીમ કોર્ટે પહેલાં નિવેદન પર વ્યક્ત કરી હતી નારાજગી
આ કેસમાં રાહુલ ગાંધીને અંતે કાનૂની રાહત મળી હોવા છતાં અગાઉની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે તેમના સાવરકર અંગેના નિવેદનને લઈને ગંભીર નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. કોર્ટે તેમની ટિપ્પણીને બિનજવાબદાર ગણાવી હતી અને ભવિષ્યમાં સ્વતંત્રતા સેનાનીઓ અંગે આવા નિવેદનો કરવામાં આવશે તો કોર્ટ સ્વતઃ સંજ્ઞાન લઈ શકે તેવી ચેતવણી આપી હતી.
‘સ્વતંત્રતા સેનાનીઓ સાથે આવો વ્યવહાર ન થવો જોઈએ’
સુનાવણી દરમિયાન બેન્ચે સાવરકર સહિત સ્વતંત્રતા સેનાનીઓના યોગદાનનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું હતું કે કાયદાકીય મુદ્દે રાહત મળી શકે છે, પરંતુ ભવિષ્યમાં આવા નિવેદનોનું પુનરાવર્તન ન થવું જોઈએ. કોર્ટે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે જેમણે દેશને સ્વતંત્રતા અપાવવામાં યોગદાન આપ્યું, તેમના વિશે જાહેર જીવનમાં બોલતી વખતે વધુ જવાબદારી અને સંયમ રાખવો જરૂરી છે.
ઈન્દિરા ગાંધીના સાવરકર સાથેના પત્રવ્યવહારનો પણ ઉલ્લેખ
સુનાવણી દરમિયાન બેન્ચે એ વાત તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું કે રાહુલ ગાંધીની દાદી અને પૂર્વ વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીએ સાવરકરને પત્ર લખીને તેમની પ્રશંસા કરી હતી. આ સંદર્ભનો ઉલ્લેખ કરતાં કોર્ટે ઐતિહાસિક વ્યક્તિત્વો અંગે રાજકીય નિવેદનો કરતી વખતે તથ્યો અને ભાષાની જવાબદારી જાળવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
કાયદાકીય પ્રક્રિયાની ખામીથી આખી કાર્યવાહી રદ
આખરે સુપ્રીમ કોર્ટે રાહુલ ગાંધી સામેની ફોજદારી ફરિયાદ અને નીચલી અદાલતના સમન્સને રદ કરી દીધા. આ નિર્ણયનો આધાર તેમના નિવેદનને યોગ્ય કે અયોગ્ય ઠેરવવા કરતાં કેસ ચલાવવા માટે જરૂરી ફરજિયાત સરકારી મંજૂરી ઉપલબ્ધ ન હોવા પર રહ્યો. એટલે સાવરકર અંગેની મૂળ રાજકીય અને ઐતિહાસિક ચર્ચા યથાવત છે, પરંતુ આ ચોક્કસ ફોજદારી કેસમાં રાહુલ ગાંધી સામેની કાનૂની કાર્યવાહીનો અંત આવ્યો છે.
